- اعنى تسهيل زيج محمد شاهى يادشده - اول خود آن عدد را به دست مىآوريم ، سپس به جدول لگاريتم آن مقابل او عددى را كه نوشته عليحده مىنگاريم ؛ و نيز مقابل آن فلان عدد ديگر ، عددى را كه در مقابل او نوشته است نيز مىنگاريم ، حال اگر بايد جيب آن دو عدد را در هم ضرب كنيم در اينجا - يعنى در اين تسهيل يادشده - آنچه كه در مقابل آن دو عدد مطلوب است جمع مىكنيم ؛ و اگر در آن زيجات گفتهاند تقسيم مىكنيم ، در اينجا تفريق مىكنيم ، حاصل اين جمع و تفريق آنچه شده است در جاى ديگر پيدا مىكنيم كه عدد مقابل او جيب قوس مطلوب بود .
عمل مذكور از روى اين قاعده است كه اگر مراتب عددى را به ترتيب ، مثلا دو برابر نموده پيش مىرويم ، و از ابتداى آن عدد به ترتيب آن را بر هر مرتبه جمع مىكنيم و پيش مىرويم ، چنان كه در اين مفروض :
در اين رديف هر مرتبهاى دو برابر شده است - 512 256 128 64 32 16 8 4 2
در اين رديف از 2 ، هر عددى با 2 جمع شده است - 18 16 14 12 10 8 6 4 2
چون مثلا 8 را در 16 فوقانى ضرب كنيم حاصل 128 مىشود ، و چون 6 و 8 كه در زير 8 و 16 مىباشند جمع شوند حاصل 14 مىشود كه 14 مقابل 128 است .
و نيز 16 و 4 فوقانى را در هم ضرب كنيم حاصل 64 مىشود ، و چون 8 و 4 را كه در زير آن دواند جمع كنيم حاصل 12 مىشود ، و 12 با 64 است .
و نيز 10 و 8 تحتانى جمع شود 18 مىشود ، و 18 با 512 است ، و چون 32 و 16 كه در فوق 10 و 8 مىباشند در هم ضرب شوند حاصل 512 مىشود .
و هكذا مراتب هر عددى را اگر سه برابر يا چهار برابر يا پنج برابر بكنيم ، و هكذا تا بىنهايت .
جناب علامه حيدر قلى سردار كابلى ( رضوان الله عليه ) در رساله گرانقدر تحفة الأجلّة في معرفة القبلة ( ص 6 ، فارسى ، ط 1 ) ، افاده فرموده است كه :
« قدماء ما به جداول ستينى عمل مىنمودند ؛ و لكن متأخرين چون ديدند كه عمل به
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 126
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٢٦