حضرت رسول الله هم بلندترين روزها را در شهرى كه خورشيد در اول ظهر به غايت ارتفاع - يعنى 0 9 - مىرسد مبدأ قرار داد ، چه اين كه روزها و شهرهاى ديگر ضابطه ندارد .
ابو الوفاء بوزجانى - ابو الوفاء محمد بن يحيى بن اسماعيل از رياضيدانان بزرگ قرن چهارم دوره اسلامى است ، ابن نديم در فهرست گويد : تولد وى در روز چهارشنبه اول ماه رمضان سال 328 در شهر بوزجان ؛ يعنى تربت جام فعلى بوده است . ابن خلكان در وفيات الأعيان گويد : « كانت ولادته يوم الأربعاء مستهلّ شهر رمضان المعظم سنة ثمان و عشرين و ثلاثمائة بمدينة بوزجان ، و توفى سنة ست و سبعين و ثلاثمائة ( رحمه الله تعالى ) . » ( ط 1 ، چاپ سنگى رحلى ج 2 ، ص 197 ) - از حكم شرعى و دستور پيغمبر خاتم درباره اوقات نماز ظهر و عصر متنبّه شد كه آن جناب به حساب وسط و معدّل ، زمان ما بين ظهر و غروب آفتاب را به دو نصف بخش كرده است : يك نيمه آن از ظهر است تا وقتى كه سايه به اندازه شاخص شود ؛ و نيمه ديگر از آن وقت كه سايه به اندازه شاخص شود تا غروب ، و آن را به نماز عصر تخصيص داده است .
و نيز دريافت كه هر گاه سايه شاخص به اندازه شاخص شود ، فاصله از ظهر تا غروب نصف شده است ؛ عين دستور رسول الله ( صلّى الله عليه و آله و سلم ) را در ارتباط ميان ظل و زاويه به كار برد ، و شكل ظلى را - يعنى نسبت ميان ظل و زاويه را - استنباط كرد .
قامت شاخص كه بلندى ديوار مسجد رسول الله ( صلوات الله عليه ) است ، در حقيقت شعاع دائره مثلثاتى است كه خطوط مثلثاتى را به قياس به آن مىسنجند ، و امروز آن را يك واحد فرض مىكنند ، و در كتب اسلامى شعاع را شصت درجه مىگرفتند .
هر گاه سايه مساوى قامت شود - يعنى طول ظل به اندازه شعاع دائره گردد - دليل آن است كه زاويه و قوس مقابل آن چهل و پنج درجه شده است چه اين كه آن زاويه ، زاويه مركزى است ، و قوس مقابل آن كه وتر اوست مقدّر اوست ؛
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 124
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٢٤