سينوس (
sinus
) ، و ظل را تانژانت (
tangenete
) گويند ، كه اساس آن از علماى اسلام است ؛ يعنى جيب و ظل را اينان اختراع كردهاند .
پيش از اسلام ، يونانيان براى حلّ مسائل نجومى كه احتياج شديد به مثلّثات دارد ، شكل ديگر معروف به شكل قطّاع را به كار مىبردند كه هم در مسطحات به كار مىآيد و هم در كره ، كه قطاع سطحى و قطاع كري و نيز قطاع كروى گويند . و كتاب عمدهاى كه در آن نوشته شده است كتاب اكرمانالاءوس است .
كتاب اكرمانالاءوس در اصطلاح رياضى از متوسطات است ؛ يعنى در حوزههاى علمى ما به حسب ترتيب تدريس رياضيات از كتب درسى دوره متوسطه بوده است ، كه بعد از كتاب اصول اقليدس و پيش از كتاب مجسطى خوانده مىشد . و از اين كتب درسى دوره متوسطه ، تعبير به متوسطات مىكردند .
نگارنده ، كتاب اكرمانالاءوس به تحرير خواجه طوسى را در محضر اعلاى علّامه ذوالفنون ، آية الله حاج ميرزا ابو الحسن شعرانى ( رضوان الله عليه ) در تهران ، درس خوانده و فراگرفته است ؛ سپس آن را با چند نسخه مخطوط ، تصحيح و شرح كرده است ، و چهار دوره كامل در حوزه علميه قم تدريس نموده است .
مانالاءوس ( منلاءوس
Menelaus
) از اهل اسكندريه و از رياضيدانان نامور يونان است كه قبل از ميلاد حضرت مسيح ( عليه السلام ) مىزيست .
در بعضى از تذكرهها آمده است كه مانالاءوس در حدود سال 100 ميلادى مىزيست .
كتاب مانالاءوس در اشكال كريه ، سه مقاله است . شكل قطّاع كه همان قضيه معروف مانالاءوس است ، قضيه نخستين از مقاله سوم آن است . خواجه طوسى در اواخر تحرير اين قضيه فرمايد :
و من هذا الموضع استحدث الأمير ابو نصر شكلا يقوم مقام القطاع و لقّبه بالمغني ، يتبيّن فيه أن كلّ مثلّث من قسي دوائر عظام تكون فيه زاوية قائمة و أخرى اصغر من