ادراك كنند تا باورشان آيد . بهخلاف معجزات قولى كه در همه اعصار و قرون معجزهاند ، و خواص را كه قوه عاقله و متفكره پيكر مدينه فاضله انسانىاند به كار آيند . اين طايفه معجزات قولى - يعنى علوم و معارف و حقايق - را كه مائدههاى آسمانى و مأدبههاى روحانىاند طلب كنند كه نكتهسنج و زبان فهم و گوهر شناسند . و مىدانند كالاى علم كجائى است ، و چگونه كالايى است . به قول خواجه طوسى در فصل چهارم نمط نهم شرح اشارات شيخ رئيس « الخواص للقولية أطوع ، و العوام للفعلية أطوع » .
و يا به قول ملّاى رومى در دفتر چهارم مثنوى :
پند فعلى خلق را جذّابتر * كو رسد در جان هر با گوش و كر
در ميان معجزات فعلى پيغمبر خاتم قبله مدينه معجزه باقى است ، و بناى ديوار مسجد مدينه الگوى رهنمون استنباط و اختراع مسائل رياضى ظل - كه از آن تعبير به مماس و تانژانت مىكنند - شده است ، چنان كه در فصل بعد گفته آيد .
تبصره : در اصطلاح دانشمندان رياضى و هيوى ، بنابر عمل رسول الله در ارتفاع ديوار يادشده ، طول هر شاخص را خواه به اندازه شخص معتدل القامه باشد و يا نباشد به هفت قسم مىكنند و ظل آن را مطابق اقسام طول آن تقدير مىكنند و هر قسم را قدم مىگويند فتبصّر .
تبصره : آن كه در اين فصل دائره نصف النهار را به حلقه نصف النهار تعبير كردهايم ، به فرموده رسول الله ( ص ) نظر داريم كه : « ان الشمس عند الزوال لها حلقة تدخل فيها فاذا دخلت فيها زالت الشمس » به درس 107 دروس هيئت و ديگر رشتههاى رياضى رجوع شود ( ج 2 ، ص 740 )
فصل چهارم
در اين كه بناى ديوار مسجد مدينه الگوى رهنمون استنباط و اختراع مسائل رياضى ظل - كه از آن به مماس و تانژانت تعبير مىكنند - شده است .
علم مثلثات متداول امروز ، مبتنى بر جيب و ظل است . جيب را به فرانسه