و بديهى است كه بعد از زوال سايه ديوار به تدريج بيشتر مىشود ، پيغمبر اكرم دستور فرمود كه هر گاه سايه به اندازه ارتفاع قامت ديوار شود نماز عصر كنند ، مسلمانان از پايه ديوار تا هفت پا اندازه مىكردند ، چون سايه به آن اندازه مىرسيد مىدانستند هنگام نماز عصر فرارسيد و نماز عصر مىخواندند . و آن حضرت آخر وقت عصر را وقتى معين فرمود كه سايه دو برابر شاخص شود .
مسجد مدينه در آغاز فقط داراى چهار ديوار بوده است ، و پس از گذشت زمانى بر آن سرپوش و سايبانى قرار دادهاند ، و سپس آن را مسقّف كردهاند و به صورت بناى متعارف درآوردند ، چنان كه در كتب مربوطه از آن جمله جلد ششم بحار طبع كمپانى از كافى به تفصيل مذكور است . ( ص 413 ) .
پس اگر كسى شبهه كند كه حدوث سايه جانب شرقى ديوار در داخل مسجد چگونه صورتپذير است ؟ در جوابش گوييم كه بايد زمان پيش از مسقّف شدن مسجد را با بعد از آن فرق گذاشت ، يعنى آن سخن قبل از صورت بناى متعارف مسجد و مسقّف شدن آن است .
شگفت اين كه در همه كتب فقهى كه متعرض دائره هنديه شدهاند ، و براى تحصيل خط نصف النهار و خط سمت قبله از آن بحث نمودهاند ، فقط همان شاخص مخروطى را نام بردهاند و به كار بردهاند ، و در هيچ يك از كتب فقهى نديدهام كه اين قسم « شاخص صفيحى » را نام برده باشند ، و زوال ظهر را بدان نحو كه گفتهايم در مطلق آفاق - اعنى چه آفاقى كه آفتاب در وقت رسيدنش به دائره نصف النهار به سمت رأس برسد ، و يا نرسد كه در جهت شمال و جنوب سمت الرأس باشد - علامت اول ظهر شناسائى كرده باشند ، با اين كه اول كسى كه « شاخص صفيحى » را براى تحصيل و تعيين ظهر و وقت صلات ظهر و عصر به كار بسته است ، حضرت خاتم انبياء محمد مصطفى ( صلّى الله عليه و على آله ) بوده است .
هر گاه شاخص صفيحى در سطح دائره نصف النهار بوده باشد - به عبارت أخرى بر امتداد خطّ نصف النهار نصب شود - زوال ظل سطح غربى آن در همه
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 116
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١١٦