معرفت وقت و قبله از درس 42 تا درس 55 ، سى طريق را با براهين رياضى آنها تقرير و تحرير كردهايم .
براى تعيين ظهر حقيقى هر افق در معظم معموره ، نياز به نصب شاخص است ، و شاخص بر دو گونه است : يكى « شاخص مخروطى » ، و ديگر « شاخص صفيحى » .
عمل به شاخص مخروطى ، و طريق نصب آن در سطح دائره هنديه و نظائر آن ، متداول است و بدان آگاهى دارند ؛ اكنون نظر ما به إعمال و نصب شاخص صفيحى ، و تعيين ظهر حقيقى بدان است .
شاخص صفيحى ، شاخص پهن است مانند صفحه فلزى ، و يا تخته سنگى ، و يا خشتى ، و يا تخته چوبى كه هر دو روى آن صاف و هموار باشد ، و بر استقامت بر سطح زمين نصب شده باشد .
هر گاه خط نصف النهار را كه آن را خط زوال نيز گويند به يكى از طرق تحصيل آن بر سطح مستوى ارض بهدست آوردهايم ، شاخصى صفيحى بر روى آن خط أعنى بر طول و امتداد آن درست به استقامت نصب كنيم هر آينه آن شاخص صفيحى در سطح دائره نصف النهار خواهد بود چه اين كه خود خط نصف النهار در سطح دائره نصف النهار است ، لاجرم ظل آن شاخص صفيحى از وقت طلوع شمس تا هنگام رسيدنش به دائره نصف النهار ، در جانب مغرب خواهد بود ، و وقتى كه مركز جرم شمس به دائره نصف النهار رسيده است ، نه صفحه جانب غربى شاخص را ظل بود ، و نه صفحه جانب شرقى آن را ، بلكه خط ظلّ آن بر نفس خط نصف النهار منطبق است - يعنى ظل شاخص صفيحى بر روى خط زوال قرار مىگيرد - و اين هنگام - اوّل ظهر حقيقى آن افقى خواهد بود كه شاخص صفيحى بر سطح مستوى آن نصب شده است .
حال اگر بر خط نصف النهار ، ديوارى به استقامت بنا كنند ، حكم دو رويه شرقى و غربى آن مانند همان دو صفحه شاخص صفيحى است ، يعنى در اين عمل خود ديوار ، شاخص صفيحى خواهد بود .
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 113
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١١٣