شفاء الغرام فاسى ) .
تحصيل طول و عرض بلاد ، و بهخصوص تعيين طول ، براى پيشينيان سخت دشوار بود ، لذا تقريب و تخمين و گاهى خبط و اشتباه سنگين در ارقام جداول طول و عرض ديده مىشود ؛ امروز كه آلات رسانهاى گوناگون از قبيل بىسيم و تلگراف و مانند آنها اختراع شده است آن دشوارى به آسانى ، و آن تقريب به تحقيق مبدل شده است .
عالم جليل شاذان بن جبرئيل در رساله ازاحة العلّة في معرفة القبلة ، به ظاهر بعضى از جداول طول و عرض بلاد پيشين كه در دست داشت ، قبله مدينه را از جنوب به مشرق 0 1 ، 7 3 منحرف دانسته است ، و صاحب بحار و ديگران از او پيروى كردهاند ، كه سخت سست و نادرست است . و كسانى كه مثل علامه حلّى و سمهودى و ابن بطوطه ، عمل پيغمبر اكرم را در تعيين قبله مدينه اصل قرار دادهاند ، و آن را قبله قطع دانستهاند ، و اجتهاد را در آن روا نداشتهاند ، و اعتناى به جداول طول و عرض بلاد آن روز در اين موضوع بهخصوص نكردهاند ، بهحق سخن گفتهاند و به صواب رفتهاند .
كوتاهى سخن ، قبله مدينه بر جنوب افتاده است ، و آنچنان است كه رسول خاتم به سوى آن نماز خوانده است و به نور وحى فرمود : « محرابى على الميزاب » ، و آن قبله قطع است ، و تنها معجزه فعلى باقى پيغمبر اكرم است ، و اجتهاد در آن جايز نيست .
فصل دوم در تعيين ظهر حقيقى مدينه از بناى ديوار غربى مسجد مدينه به دستور حضرت رسول خاتم ( صلّى الله عليه و آله و سلّم )
مطلبى كه بعد از تعيين قبله مدينه به إعجاز رسول الله ، ذكر آن اهميّت بسزا دارد ، تعيين وقت زوال ظهر به دستور آن حضرت است .
در كتب هيوى براى تعيين ظهر حقيقى طرق عديده است ، و ما در كتاب دروس