كلمهء 73
حضرت وصىّ امام امير المؤمنين على - عليه السلام - در خطبه 71 نهج البلاغه درباره مروان حكم فرمود : انّ له امرة كلعقة الكلب أنفه مدّت أمارت مروان را از نه ماه و چند روز بيشتر نگفتهاند . شرّاح نهج از ابن ميثم و ابن أبى الحديد و ديگران گفتهاند : اين عبارت كنايه از قصر مدّت است . نگارنده گويد : درست است كه اين عبارت قصر مدّت را مىرساند ، ولى قصر مدت را به عبارات ديگر هم مىشد تعبير كرد . در اين عبارت علاوه بر اراده قصر مدّت إخبار به شرح حال و تمثل أعمال مروان است ، چنان كه در تعليقاتم بر نهج گفتهام :
ليس المقصود مجرد تصوير قصر المدة ، بل فى تلك الكلمة العليا إشارة إلى تمثل سريرة مروان كما لا يخفى على أهل الخطاب .
كلمهء 74
در كتب حكميه آمده است كه ماهيات منشأ شرورند . بدان كه شر به چند معنى در فصل ششم مقاله نهم الهيات شفاء « 1 » ، و در فصول موقف هشتم الهيات اسفار « 2 » به تفصيل بيان شده است . از آن جمله به معنى آسيب و آفت و بدى رساندن است كه اختصاص به عالم طبيعت دارد و در السنه سائر است و در پيدايش آن از وجوهى بحث كردهاند و نتيجه بحثها اين كه شرّ مجعول بالذات نيست و چون نسبت پيش آيد سخن از شر به ميان آيد ، يعنى حدوث شر بالعرض است و خود معنى عدمى است .
اما اطلاق شر بر ماهيت به معنى نقص و نفاد است كه از حدود اشياء يعنى از ماهيات آنها اعتبار مىشود چه اين كه « كل ممكن على الإطلاق زوج تركيبى من وجود و ماهية » و چون ممكن با حد يعنى با ماهيت است و حدّ حاكى از نفاد
هامش
( 1 ) - « الهيات شفاء » ص 538 ، رحلى ، چاپ سنگى .
( 2 ) - « اسفار » ج 4 ، ص 113 ، رحلى ، چاپ سنگى .