برآيد ، چنان كه فارابى در آغاز رساله اثبات مفارقات بعد از آن كه برهان وسط و طرف را تقرير كرده است و سلسله موجودات ممكنه را به واجب بالذات منتهى كرده است در دنباله آن مىفرمايد : « البرهان على أنه مفارق أنه لو كان جسما . . . »
فافهم .
تعبير اصول ازليه از برهان الموحدين امام امير المؤمنين على - عليه السلام - است كه در خطبه 161 نهج البلاغه فرموده است : لم يخلق الأشياء من أصول أزلية و لا من أوائل أبدية .
و بدان كه از ده برهان ياد شده شش برهان اسم دارند كه به ترتيب اسفار برهان اول برهان وسط و طرف است ، و دوم برهان تطبيق است ، و چهارم برهان تضايف است ، و ششم برهان حيثيات است ، و هشتم برهان ترتّب است ، و نهم برهان اسد و اخصر است .
برهان سوم و پنجم و هفتم و دهم اسمى ندارند ، راقم هفتم را برهان آحاد و الوف ناميده است ، و دهم را برهان فرد و زوج ، و لكن درست همانست كه بىاسم باشند .
عبارت برهان ثالث بسيار طولانى است و در آن پرسشهاى بىاساس آمده است ، صاحب اسفار آن را بدون يك حرف كم و زياد از شرح مقاصد تفتازانى نقل كرده است « 1 » ، و لكن از آن نام نبرده است ، و پس از نقل به عنوان « هدم و تحقيق » آن را هدم كرده است و نيكو كرده است .
برهان أسد و أخصر از فارابى است ، و لكن در حقيقت اين برهان و برهان ترتب هر دو از همان برهان وسط و طرف منتشىاند .
ابن فنارى در اول فصل دوم آغاز مصباح الانس برهانى از خواجه طوسى بدين صورت نقل كرده است :
لو لا انتهاء المبدئية الى الواجب الحق لدار الايجاد ، أو صار متسلسلا و الدور فيه لزوم وجود الشىء قبل وجوده و فيه التناقض . و التسلسل فيه لزوم عدم السلسلة
هامش
( 1 ) - « اسفار » ج 1 ، ص 165 ، رحلى ، چاپ سنگى .