دوم اتفاق كلمه و اتحاد رأى و اجماع دانشمندان در مسائل علميه بدون ايراد اغراض شخصى ، چنانچه « ژليبير » طبيب ملكه انگليس در سال 1467 م ( 872 ه ) قوه الكتريسته را كشف نمود ، و دانشمندان بعد با رأيى ثابت پيروى او را كرده و در فوائد و خواصّ آن تفّحصات چند نموده تا در سال 1844 م ( 1261 ه ) تلگراف را اختراع كرده و فوائد بسيار در امور تمدّن از آن حاصل نمودند .
و همچنين ( پاپن » دانشمند فرانسوى كه در سال 1647 م ( 1057 ه ) متولد شده در سال 1690 م ( 1102 ه ) آلات بخارى را اختراع كرد و دانشمندان بعد پيروى او را نموده و كار را به جائى رسانيدهاند كه اكنون مشاهده مىنمائيد . و اين همه كارخانجات و كشتيهاى بخار و راهآهن و غيره كه فائده آنها در امور تمدّن بيش از آنست كه بتوان شرح داد ، اختراع نمودند .
سوم ترويج سلاطين و أمراء و ولات را نيز در پيشرفت علوم و معارف و انتشار آنها مدخليّتى بكمال است . و تا آنان از حكماء و دانشمندان ترويج نكنند و اسباب اشتياق آنها را فراهم نياورند معارف پيشرفت نكرده و امور تمدّن تكميل نمىيابد .
چنان كه « ادوارژز » كه در سال 1776 م ( 1190 ه ) متولّد شده ، كوبيدن آبله گاوى واكسين ) را اختراع كرد ، و دولت انگليس سى هزار ليراى استرلين به او انعام كرد ، با اين كه كوبيدن آبله رسمى از سال 1713 م ( 1125 ه ) در ميان مردم منتشر و شايع بود . « 1 »
اين بود آنچه را كه خواستيم از پزشكىنامه به مناسبت روى آوردن بحث نقل كنيم . در هر يك از امورى كه مؤلف آن افاده فرموده است در خور توجّه و دقت است و ما را در مثبت و منفى آنها شواهدى است كه به علّت خوف اطاله و خروج از موضوع رساله اعراض كردهايم و در نكته 564 كتاب هزار و يك نكته به بعضى از مطالب در اين امور تذكر دادهايم .
هامش
( 1 ) - « پزشكى نامه » ص 10 ، رحلى ، چاپ سنگى .