كه شريانها پر از خون نيستند هوا هم در آنها هست ، طعن مىزد چنان كه بر برخى از آراى ديگر وى .
كتابى را كه جالينوس در علم تشريح تصنيف كرده است بيشتر از هزار سال در ميان اطبّاء متداول و معتبر بوده است . و درباره زمان بعد از جالينوس ، مؤلف جواهر التشريح ، و همانند آن مؤلف تشريح البشر كه پيشتر از آنها ياد كردهايم ، چنين گفتهاند :
بعد از جالينوس اين علم به همين حالت ماند ، و در بلاد مصريه باز تحصيل تشريح مىكردند . اعراب بخصوص حكماى كبارى از آنها كه در اسپانيول بودند اگرچه ظاهرا اجتناب از تشريح داشتند اما از بابت اين كه در جرّاحى زياد ماهر بودند معلوم بود كه تشريح كرده بودند و مىكردند ، تا اين كه عمر بن الخطّاب كتابخانه اسكندريه را كه از مبدأ خلقت آدم تا آن زمان آنچه كتاب از هر علم تاليف شده بود به سعى زياد جمع كرده بودند كه مثل آن إلى الآن ممكن نشده است به آتش هواى خود سوزانيد « 1 » ، كتب تشريحيّه كه از اول انكشاف تشريح تا آنوقت مانده بود تماما را بسوخت و از تشريح نهى نمود . معلّمين به بلاد مغرب رفتند ، علم تشريح مهجور و متروك شد .
پس از چندى اعراب كتب جالينوس را بدست آورده علاوه بر غلطهائى كه داشت « 2 » چون در ترجمه يونانى چندان ماهر نبودند غلطات زياد ديگر بر آن افزودند و مدتى در ميان آنها متداول بوده و هست . تا اين كه آفتاب علم از افق مغرب طلوع نموده پس از چندى به نصف النهار تحقيق و تدقيق رسيده كه اكنون اين علم رزين در آن سرزمين كالشمس فى وسط السماء واضح و منكشف گرديده است .
بيشتر از ششصد سال قبل از اين كه ابتداى هنگام سوم ترقى تشريح است
هامش
( 1 ) - تفصيل اين واقعهء جانگداز را در كتاب « ناسخ التواريخ » ( ج 2 ، ص 386 - 387 ، چاپ سنگى ) « كتاب عمر از وقايع اقاليم سبعه » طلب بايد كرد .
( 2 ) - جالينوس با اين كه در علم تشريح از جميع متقدمين بهتر تعمّق نمود و به حقايقى دست يافته بود و كتابش در اين علم بيشتر از هزار سال در ميان اطباء متداول بوده است سهو زياد و اشتباه بسيار در تشريح دارد .