بيان نخستين را كتب تشريح طبى چون قانون و ديگر كتب تشريح عصرى حافل است ، و دومين را كتب تشريح روانشناسى چون نمط سوم اشارات و كتاب نفس شفا و غيرهما ، اگرچه علم مطلقا تشريح نظام وجود است .
از جمله آثار علمى كه در تشريح اين هيكل توحيد بسيار سودمند است ، قصيده غرّاء و عائره نونيه اثير الدين اخسيتكى ، متوفى 570 ه ق ، به فارسى ، به اين مطلع است :
( 1 ) جهان را هم جهانبانيست پيدا بين و پنهان دان * كه زير گنبد نيلى پديد آورد چار اركان
در اين قصيده خيلى هنر علمى به كار رفته است . و شرحى عالمانه بر آن شده است كه تمام آن در اول ديوانش بدين عنوان : « شرح قصيده اثير ، خود را بشناس تا خدا را بشناسى » ، آورده شده است « 1 » .
اين قصيده چهل و شش بيت در توحيد و چگونگى خلقت جهان و انسان و معاد اوست ، و ما به عنوان تنوع كلام و مزيد استبصار به ساختمان اين هيكل بوالعجب آن را نقل مىكنيم ، و با برخى استفاده از شرح ياد شده ، در بيان هر بيت به اشارتى اكتفا مىكنيم .
بيت نخست همان مطلع است كه گفته آمد . گنبد نيلى آسمان است . ديگرى گويد :
صوفيان كبود پوش همه * از غم دوست در خروش همه
صوفيان كبود پوش ستارگانند . هيئت فلك - يعنى قبّه جسم كل - نسبت به كره زمين ، از سخن سرايان به خيمه و كلّه تشبيه و تعبير شده است . از اين خيمه در لسان روايت تعبير به قبّه شده است . و خيمه و قبه خيلى با هم شبيهاند . يعنى فلك چون گنبدى كبود بر روى زمين است . اين گنبد را به مناسبت حركت أولى ، گنبد دوّار و گنبد گردان گويند . براى آگاهى بيشتر به دو درس 23 و 26
هامش
( 1 ) - « ديوان أثير الدين اخسيتكى » ص 98 - 106 ، به تصحيح و مقدمهء همايون فرّخ .