جده جعفر بن محمد عن ابيه عن جدّه على بن الحسين عن أبيه عن علي عليهم السلام أن رسول اللّه - صلّى اللّه عليه و آله - بعث سرية فلما رجعوا . . . « 1 » .
در پيرامون اين حديث شريف از نظر اخلاقى بحث فراوان فرمودهاند . غرض عمده نگارنده ذيل حديث است كه فرمود : افضل الجهاد من جاهد نفسه التى بين جنبيه .
مطلب ما در بيانش همانست كه در نكته 818 هزار و يك نكته گفتهايم :
تجرد نفس ناطقه انسانى به براهين قاطعه مبرهن است ، خواه نفس را روحانية الحدوث و روحانية البقاء بدانيم كه در به دو فطرتش مجرد بوده باشد ، و خواه جسمانية الحدوث و روحانية البقاء بدانيم كه از قوه و صورت منطبعه جسمانى به تدريج به تجرّد خيالى و عقلى و مقام فوق تجرّد ارتقاء يابد . راقم ادله عقلى بسيار در تجرد نفس ناطقه گردآورده است كه دو كتاب به فارسى و عربى در ذكر مصادر و بيان ادلّه نگاشته است . فارسى به نام گنجينه گوهر روان است ، و عربى به اسم الحجج البالغة على تجرد النفس الناطقه ، و لكن هنوز هر دو در دست تأليفاند ، و اميدوارم كه در « روانشناسى » اثرى سودمند بوده باشند . و چون براهين عقلى لسان صدق بر تجرد نفس ناطقهاند ، مشايخ علماى ما ظاهر بعضى از روايات را كه مشعر به عدم تجرد روحاند - چون حديث امام صادق - عليه السلام - : ان الروح مقيمة فى مكانها روح المؤمن فى ضياء و فسحة ، و روح المسىء في ضيق و ظلمة و البدن يصير ترابا ، و نظائر آن - به كمك آيات و روايات ديگر حمل بر وجه وجيه و صحيح مىنمايند ، كه مثلا مكان به معنى مكانت و مرتبت باشد .
ذيل حديث عنوان بحث كه فرمود : « نفسه التى بين جنبيه » كلمه بين جنبيه - يعنى ميان دو پهلو - مكان و تحيّز را مىرساند ، و حال اين كه مجرد را تحيّز نيست زيرا كه مستغنى از مكان است ، پس نفس مجرد نيست زيرا كه در اين كلام اثبات مكان براى او شد .
علامه شيخ بهائى در جواب اين توهم فرموده است : « قد يظن أن فيه دلالة على
هامش
( 1 ) - « مستدرك الوسائل » ج 2 ، ص 270 ، رحلى ، چاپ سنگى .