و چون جهاد با نفس به اين عنايت تعلق با بدن است فرمود : أفضل الجهاد من جاهد نفسه التى بين جنبيه بايد با آن دشمنان همخانه كه قواى حيوانىاند جهاد كرد تا نفس مطمئنه و آرميده و آسوده خاطر به تكامل و اعتلاى خود روآورد ، و گرنه در خانه او از تهاجم و تنازع اين قواى متضاده حيوانى غوغا و ضوضائى است كه هميشه گرفتار آنها است ، و با آن مشغله هرگز مشعلهاى به دست نمىآورد . شيخ اجل سعدى چه نيكو سروده است :
تو با دشمن نفس همخانهاى * چه در بند پيكار بيگانهاى
و آن حديث شريف أعدى عدوك نفسك التي بين جنبيك نيز به همين منوال است كه گفتهايم - يعنى نفس به لحاظ تعلق به بدن و متعلقات آن كه زخارف اين نشأهاند أعدى عدو و أمارة بالسوء مىگردد ، و گرنه با لحاظ مرتبه عقلى خود عبادت رحمان و كسب جنان مىكند ، و آن مجرد بىرنگ چون اسير اين گونه رنگها گردد جنگها پيش آيد - .
سعدى در باب هفتم گلستان گويد : « بزرگى را پرسيدم از معنى اين حديث كه أعدى عدوّك نفسك التى بين جنبيك ؟ گفت : به حكم آن كه هر دشمنى را كه بر وى احسان كنى دوست گردد ، مگر نفس را كه هر چند مدارا بيشتر كنى مخالفت زيادت كند » .
يكى از فوائد گفتار جناب استادم علّامه ذوالفنون شعرانى - قدس اللّه سرّه - اين كه : « بعضى متكلمين روح را جسم لطيف گرفتهاند ، و به نهايت سخيف است ، نظر به اين كه ظاهر اخبار نسبت عروج و نزول و حركت به او دادهاند . و اين كه حضرت امام صادق - عليه السلام - فرمود : روح ما شبهاى جمعه به زيارت عرش مىرود به جهت دانستن اشياء ، صريح در تجرّد است زيرا كه اگر جسم بوده و جدا شود جسم بىروح ماند » .
كلمهء 118
كنعان اسم قديم شام است كما قال الياقوت : كنعان بالفتح ثم السكون و عين