گفت پيغمبر كه حق فرموده است * من نگنجم هيچ در بالا و پست
در زمين و آسمان و عرش نيز * من نگنجم اين يقين دان اى عزيز
در دل مؤمن بگنجم اى عجب * گر مرا جويى در آن دلها طلب
عرش با آن نور و با پهناى خويش * چون بديد او را برفت از جاى خويش
خود بزرگى عرش باشد بس پديد * ليك صورت كيست چون معنى رسيد
غرض اين كه درجات قرآن بىنهايت است ، چه كلام هر كس به فرا خور عظمت وجودى اوست . قلم هر كس به اندازه سعه وجودى اوست . خلاصه اثر هر كس نمودار دارايى اوست . قوله سبحانه :
قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ
« 1 » . همان گونه كه خداوند سبحان وجود غيرمتناهى است ، كتاب او مطلقا غيرمتناهى است ، او را حد توقف نيست كه كسى در حدى بايستد و پندارد كه به منتهى رسيده است ، بلكه اقرأ و ارق بخوان و بالاتر برو كه چنانچه در حديث شريف آمده است : انّ للقرآن ظهرا و بطنا و لبطنه بطنا الى سبعة أبطن - و در روايت ديگر - الى سبعين بطنا . انسان حامل آنست كه او را نيز حدّ يقف نيست فافهم و تدبّر .
و نيز از ايتلاف اين دو حديث شريف نبوى استفاده مىشود كه نفس را رتبه فوق تجرّد است : يكى اين كه : ما من مخلوق إلا و صورته تحت العرش ، و ديگر قلب المؤمن عرش اللّه الأعظم . و از اين گونه شواهد روائى بلكه آيات قرآنى در اين مقام خطير و عظيم انسانى بسيارند .
كلامى با ابن ابى الحديد :
ابن ابى الحديد پس از نقل كلام مذكور موضوع بحث امير المؤمنين - عليه السلام - : « كل وعاء يضيق . . . » در شرح آن گفته است :
و محصول ذلك أنّ القوى الجسمانية يكلّها و يتعبها تكرار أفا عليها عليها ، كقوة البصر يتعبها تكرار ادراك المرئيات ، حتى ربما أذهبها و أبطلها أصلا ؛ و كذلك قوة السمع يتعبها تكرار الأصوات عليها ؛ و كذلك غيرها من القوى الجسمانية ، و لكنّا
هامش
( 1 ) - سورهء اسراء ( 17 ) : 85 .