است . بعضى از اصحاب حديث چون اين دو نحو تجريد را از يكديگر تميز نداده است و فرق ميان آنها نگذاشته است ، سخن بدرازا در طعن ارباب عقول كشانده است كه جز خداوند هيچ موجودى مجرد نيست و اطلاق مجرد جز بر بارى تعالى ناروا است ، سپس ديگران به تقليد از او سخن گفتهاند . حكيم نيز گويد : جز خداوند سبحان هيچ موجودى مجرد از ماهيت نيست ، و لكن مفارقات از نفس و مافوقها مجرد از مادهاند هر چند مجرد از ماهيت كه حكايت از نفاد و حدّ مىكند نيستند فتدبّر .
اما بيان حكيم سبزوارى در اسرار الحكم در تجرد عقلانى و مقام لايقفى نفس كه برهان چهاردهم - يعنى آخرين برهان - بر تجرّد نفس ناطقه است اين كه :
نفس نطقيه قدسيه آدمى از ماهيت مجرد است ، چه جاى از ماده ، چنان كه سبقت گرفتهاند ما را از معروفين حكماء حكيمين متألهين شيخ مقتول شهاب الدين سهروردى ، و حكيم محقق صدر الدين شيرازى قدس سرهما .
بيان اين مطلب آن است كه نفس نطقيه قدسيه انسيه وجود بسيطى است و بس ، و نور بسيط است دون انوار قاهره و نور الأنوار ، ولى شوب ماهيت و ظلمت در هيچيك نيست ، چه ظلمت عدم نور است و ما بحذائى ندارد . بلكه نور حسى هم بسيط است به جميع مراتبش از شمسى و قمرى و سراجى و شعاع و ظل . بلى مشرق و أشرق و مضيى و أضوء دارد ، و وهم توهم كند كه ظل نور است با آميختگى به ظلمتى ، و خطاست كه ظل هم طوريست از نور چه ظاهر بالذات و مظهر غير است ، و شوب و آميختگى داشتن ظلمت به آن ايجابست و قضيه موجبه وجود موضوع مىخواهد ، و ظلمت عدم است .
و چنان كه شعاع بسيط است و آميختگى به ظلمت ندارد و ظلمت فانى است در سطوع شعاع ، همچنين ظل بسيط است پس نور حسى كه بسيط است نور حقيقى كه وجود است ابسط است ليكن نور مراتب دارد ، چنان كه از شيخ اشراق نيز نقل كرديم كه النور كله حقيقة واحدة بسيطة لا اختلاف بين مراتبه إلا بالكمال و النقص و الغنى و الفقر .
هزار و يك كلمه (فارسى) — صفحة 151
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٥١