كلمهء 106
در آفاق استوائى معدّل النهار و جميع مدارات يوميه قائم بر افقاند ، لذا هميشه شب و روز آفاق استوائى با هم برابرند ، و هيچكدام از نصف دور كه يكصد و هشتاد درجه است زيادت و نقصان نمىيابد . و چون هر پانزده درجه فلكى يكساعت زمانى است ، يكصد و هشتاد درجه فلكى دوازده ساعت زمانى است ، و تعديل النهار عبارت از تفاضل نصف قوس النهار آفاق مائله و نصف قوس النهار خط استواء است ، بناء على هذا هرگاه بخواهيم مقدار ساعات روزى را در يكى از آفاق مائله شمالى بدانيم ، تعديل النهار آن روز را دو برابر كرده حاصل را كه ضعف تعديل النهار است بر نصف دور مىافزاييم اگر شمس در بروج شمالى باشد ، و از آن مىكاهيم هرگاه شمس در بروج جنوبى باشد ، حاصل قوس النهار آن روز است ، و چون آن را تنصيف كنيم قوس نصف النهار آن روز در افق مفروض بدست مىآيد . و چون درجات و دقائق فلكى بزمانى تبديل شود مقدار ساعات و دقائق روز و نصف النهار حاصل مىشود .
و اگر از ابتداء ، تعديل النهار را بدون تضعيف بر ربع دور افزاييم هرگاه شمس در بروج شمالى باشد ، و يا از آن بكاهيم هرگاه شمس در بروج جنوبى باشد ، قوس نصف النهار عرض مفروض بدست آيد ، و ضعف آن قوس النهار كوكب خواهد بود .
اما اگر مطلوب دانستن مقدار ساعات روز يكى از آفاق مائله جنوبى بوده باشد به عكس دستور مذكور ضعف تعديل النهار از نصف دور كاسته مىشود ، و يا خود تعديل النهار از ربع دور كاسته مىشود هرگاه شمس در بروج شمالى باشد ؛ و ضعف تعديل النهار بر نصف دور ، و يا خود تعديل النهار بر ربع دور افزوده مىشود هرگاه شمس در بروج جنوبى باشد . براى معرفت برهان هندسى و تفصيل مطالب پيرامون آن به دروس 64 تا 67 دروس هيئت و ديگر رشتههاى رياضى رجوع شود .