عام مقول بر همه آنها بطور اشتراك و تشكيك است ، و مقول به تشكيك بر اشياء محال است كه مقوم اشياء يعنى نفس حقيقت اشياء يا جزء حقيقت آنها باشد كه بنابر اول نوع و بنابر دوم جنس باشد بلكه خارج لازم آنها است . و صحيح است كه حقايق مختلفه در لازم واحد مشترك باشند . و از اينكه لازم واحد حقايق متخالفه مشكك است لازم نمىآيد كه ملزومات هم مشكك باشند و يا ملزومها در احكام وجوديه يكسان باشند ، لذا صحيح است كه مثلا يكى از ملزومها محض وجود و انيت صرف باشد كه ذات واجب است يعنى الحق انيته ماهيه ، و ملزومى ديگر كه ممكناتند وجودش زائد بر ماهيت باشد ، و نيز از اينكه لازم كه وجود عام است بديهى است ، لازم نمىآيد كه ملزوم آن هم بديهى باشد لذا مفهوم عام وجود اولى التصور و از اعرف اشيا است ولى ملزومى مثلا كه حقيقت واجب است در غايت خفا است . اين بيان خلاصه تحقيق بهمنيار در تحصيل و خواجه طوسى در شرح اشارات كه نام بردهايم و مسئله سى و ششم شرح تجريد علامه است .
و به مبناى مولى صدر المتالهين و طائفه اشراقيين اين وجود اصيل حقيقت واحده ذات مراتب مشككه است . هرچند براى شيخ سهروردى و پيروان وى در اصالت آن ، دغدغهاى روى آورد و پيش از وى كسى به اعتباريت آن تفوه نكرده است ،
يادنامه مفسر كبير استاد علامه طباطبائى (فارسى) — صفحة 453
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٤٥٣