تشكيك صادق است ، در حالى كه احد مطلق قسمت حسى و عقلى نمى پذيرد ، پس وى خدايى است كه از همه جهت واحد است ، و بى نياز از كثرت ، يعنى اجناس و فصول و ديگر وجوه تشبيه مى باشد ، پس او ذاتا خودش خودش مى باشد .
و سخن خداى تعالى " الصمد " داراى دو معناست :
معماى اول اين كه : وى ابتدا ندارد .
معناى دوم اين كه : وى سيد است . معناى اول سلبى است ، زيرا اشاره به نفى ماهيت دارد ، از اين رو هر چه كه داراى ماهيت باشد داراى درون ( جوف ) و ماده است ، و هر چه كه ماده دارد اعتبارى ندارد ، مگر اين كه واجب الوجود به وى وجود دهد ، و واجب الوجود عدم نمى پذيرد ، بنابراين صمد حقيقى واجب الوجود است .
و بنابر تفسير دوم يعنى بنابر تفسير آن به سيد ، صمد معنايى نسبى دارد ، زيرا به معناى سيد همه است ، و " إله " كسى است كه چنين باشد و الهيت عبارت از سلب و ايجاب است .
" لم يلد و لم يولد "
وقتى روشن نمود كه " الله " مبدأى همهء موجودات وبخشندهء جود ( وجود ظ ) بر همهء ماهيات است ، بيان كرد كه : محال است خداى تعالى از چيزى متولد شود ، زيرا هر متولدى وجودش را از ديگران استفاده مىكند .
معناى سخن تعالى " و لم يكن له كفوا احد "
وقتى بيان نمود كه وى ذاتا خودش خودش مى باشد ، روشن نمود كه واحد حقيقى داراى " همتا " نمى باشد ، و معناى " كفو " يعنى كسى كه در وجود با وى مساوى است ، شخص مساوى با وى يا در صورت نوعيه با وى مساوى است و يا در وجوب وجود ، همتاى وى مى باشد ، پس اگر وى در نوع خود شريكى داشته باشد ، از غير خويش متولد شده ، در حالى كه اين سخن حق يعنى " لم يلد و لم يولد " آن را باطل كرده است ، و اگر وى در وجوب وجود ، مساوى و همتا داشته باشد ، پس وجود وى از جنس و فصل تركيب شده ، در حالى كه وى فرد مجرد است ، اين مطلب از " لم يكن له كفوا احد " استفاده مىشود .
پس به كمال اين سوره و توحيدى را كه متضمن آن است بنگر ، زيرا حق سبحانه ابتدا به ماهيت محضه اى كه جز " هو " اسمى ندارد اشاره كرد ، آنگاه الهيتى را كه اقرب لوازم به وى وتعريف به آن بهترين تعريف مى باشد ، به دنبال آن حقيقت آورد ، و پس از آن احديت را براى دو فايده آورده است .
اول اين كه تعريف كمالى را رها كرده و به ذكر لوازم روى آورده است ، تا اين كه بفهماند كه وى از همه جهت واحد است ، زيرا تعريف كامل مركب از جنس قريب و فصل قريب است ، در اين صورت شىء محدود مى باشد و حق - عز اسمه - جنس ندارد ، بنابراين فصل ندارد و حقيقت وى
رساله وحدت از ديدگاه عارف و حكيم (فارسى) — صفحة رسالهء رجب برسى در تفسير سورهء توحيد 145
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
صرسالهء رجب برسى در تفسير سورهء توحيد ١٤٥