و مشّائين در زمان سالف چون نسبت صوفيه و متكلمين است در زمان اسلام و تحقيق اين فرق در مقدمه كتاب مذكور شد .
و بالجمله حكماى اشراقيين و صوفيه ادعاء كنند مطالب كثيره از حكمت و معرفت كه مشائين و متكلّمين منكر آنند ، و مؤدّاى نظر و برهان مخالف مقتضاى آن ؛ و از جمله قول به عالم مثال است ، اشراقيين و صوفيه متّفقاند كه ما بين عالم عقلى كه عالم مجرّدات محضه است و عالم حسّى كه عالم مادّيات محضه است عالمى است كه موجودات آن عالم مقدار و شكل دارند ليكن مادّه ندارند ، پس مجرّدات محضه مجرّداند از مادّه و مقدار هر دو ؛ و مادّيات محضه متلبّس است به مادّه و مقدار هر دو ؛ و موجودات اين عالم مجرّد است از مادّه و متلبس است به مقدار مانند صور خياليه ، ليكن صور خياليّه متحقّقاند در ذهن نه در خارج ، و عالم مثال متحقّق است در خارج .
و اين عالم - يعنى عالم مثال - متوسط است بين العالمين چه از جهت تجرّد از مادّه مناسب است با عالم مجرّدات ، و از جهت تلبّس به مقدار و شكل مشابه است با عالم مادّيات ؛ و هر موجودى از موجودات هر دو عالم را مثالى است در اين عالم متوسّط قائم بذات خود حتّى الحركات و السكنات و الأوضاع و الهيئات و الطعوم و الروائح و غير ذلك من الأعراض . و وجود مجرّد در اين عالم به سبيل تنزّل است كه قبول تلبّس به مقدار و شكل كرده ، و وجود مادّى در او بر سبيل ترقى كه خلع مادّه و بعضى از لوازم ماده مانند وضع نموده ، و اين عالم را عالم مثال و خيال منفصل و عالم برزخ نيز گويند .
و گاه باشد كه موجود عالم مثال ظاهر شود در اين عالم مادّى و بحواسّ ظاهره ادراك آن توان كرد ، و أجسام صقيله و شفّافه اين عالم مادى مانند آينه و آب و هوا مظهر موجودات عالم مثال باشند ، و همچنين خيال انسان نيز مظهر آن شود و صور آينه و صور خياليه همه از موجودات عالم مثال باشند كه در مظهر آينه و خيال براى
دو رساله مثل و مثال (فارسى) — صفحة 204
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٢٠٤