حكمت منظومه « 1 » آن را بتفصيل شرح داده است ؛ و در اسرار الحكم « 2 » آن را به اجمال آورده است ؛ سخنش در اسرار اين است :
« سيّد داماد - أعلى اللّه مقامه - بحدوث دهرى قائل است ، و دهر در اصطلاح حكماء وعاء ثابتات و مجرّدات است ، پس كلّيه عالم طبيعى مثلا مسبوق است بعدم واقعى در عالم مثال كلّى بحسب سلسله طوليه نه عرضيّه . و كلّيه عالم مثال مسبوق است بعدم واقعى در عالم معانى مضافه بسوى صور ، و اينها از حيثيّت تعلّق و اضافه مسبوقند بعدم واقعى در عالم معانى مرسله ، و اين طريقه انيقهاى است ، جامع است ميانه وضعين حدوث عالم و قدم جود و إحسان خدا » اين بود عبارت أسرار .
ظرف بحسب مظروف است لذا سرمدى در وعاء سرمد است ، و دهرى در وعاء دهر ، و زمانى در وعاء زمان ، و آنى در وعاء آن .
و همانطور كه وجود سرمدى و دهرى و زمانى است ، عدم هم در احكامش تابع وجود است كه عدم زمانى و دهرى و سرمدى است .
وعاء عدم در سلسله عرضيه اعنى موجودات عالم اجسام طبيعيّه اگرچه زمان است ولى وعاء عدم سابق در حقيقت وعاء وجود سابق است ، و وجود سابق در سلسلهء عرضيّه سيّال است و وعاء سيّالات زمان ، پس سلسله عرضى مسبوق بعدم مقابل سيّال است .
و وجود سابق در طول ثابت است چون كه دار قرار است و وعاء ثابت دهر و سرمد است ، پس عالم ملك مسبوق الوجود است بعدم دهرى چون كه مسبوق الوجود است بوجودى دهرى كه وجود عقل است ؛ و وجود عقل مسبوق است بعدم سرمدى
هامش
( 1 ) . ص 76 ناصرى ، اول فريده ثالثه مقصد اول ؛ و ج 2 - ص 288 بتصحيح و تعليق اين داعى و در شرح اسماء ط 1 - ص 157
( 2 ) . ط 1 - ص 12