طول هم قرار گرفتهاند چنان كه خود شيخ در شفاء نقل كرده است ؛ و اين كه شيخ مىفرمايد همان معانى منتزع از افراد است كه در مرتبه عالى تجريد و انتزاع در وعاء ذهن متقرر است چنانكه وى علم را مطلقا بانتزاع از محسوسات و سپس بتجريد و تقشير نفس مر آن صور منتزعه را مىداند كه از آخرين تجريد مفهوم و معنى كلّى كه صورت عقلى است حاصل مىشود ؛ و تفاوت بين گفتار شيخ و افلاطون به قدر تفاوت بين مفهوم و وجود ، و ذهن و خارج ، و منشأ نفس و منشئ نفس است . و اگر شيخ بكلّى قول افلاطون را در مثل نامقبول مىدانست بهتر از اين تأويل بود ، و تأويلاتى كه قوم در مثل كردهاند أوهن از همه اين قول است ، چنان كه اسدّ و اتقن از همه قول فارابى .
مولى صدرا در شواهد ربوبية « 1 » در جواب جناب شيخ رئيس و ردّ تأويل مذكور گويد :
« جلالة قدر افلاطن أعظم من أن يشتبه عليه هذه الاعتبارات العقلية ، كيف و الكلّى الطبيعى على ما هو التحقيق غير موجود لا في الخارج و لا في العقل إلّا بالعرض بمعنى أن الموجود هو الوجود لأنه أمر متشخّص في ذاته دون الماهية . و الفرق بين الماهية المطلقة و الماهية المجرّدة أنّ الأولى توجد في الخارج بالعرض بخلاف الثانية فانها لا توجد اصلا لا بالذات و لا بالعرض في الخارج و إنّما يوجد في العقل » .
و اين رد بر شيخ را بتفصيل در اول فصل نهم مرحله چهارم اسفار آورده است :
و لا شك أن افلاطون الذي أحد تلاميذه المعلّم الأول . . . . « 2 » يعنى ماهيت مطلقه كه قابل صدق بر متقابلات مادّى است همان كلّى طبيعى است ، و چون وجود اصل در تحقّق و تشخّص است كلّي طبيعى يعنى ماهيت مطلقه چه در خارج و چه در ذهن
هامش
( 1 ) . ط 1 چاپ سنگى - ص 109
( 2 ) . ج 2 - ص 62 بتصحيح و تعليقات اين داعى