بسبب نوع است .
حكيم بزرگوار ذو العينين آخوند ملّا اسماعيل اصفهانى - قدّس سرّه - در تعليقه بر آن فرمايد : « پوشيده نيست كه مبدع أوّل فيض قدسى است كه از او تعبير به كن و به رحمت واسعه و به مشيّت و به حق مخلوق به و به نفس رحمانى و به عماء و ماء در قول حق جلّ و على : « و كان عرشه على الماء » مىشود ؛ و شايد مراد اين فيلسوف اين باشد كه مبدع أول ماء و هواء و نار و ارض است باعتبارات و جهاتى كما لا يخفى . و در هر موجودى از موجودات عالمى ناچار است از بودن حرارتى منضجه و برودتى جامده و رطوبتى مشكله و يبوستى حافظه ، لكن در هر موجود بحسب او ، بحسب نشأه او ؛ پس مبدع اول بوحدت خود مشتمل بر اين معانى است و از آن تعبير باسطقسات مىشود . و بتحقيق گفته شد كه در موجودات لابد است از خلق و رزق و حيات و موت ، لذا در روايت آمده است كه حمله عرش و اركان آن چهار است :
اسرافيل و ميكائيل و جبرائيل و عزرائيل ، و لعلّ اشارهاى كه شد براى لبيب فطن در تفطّن مرام كافى باشد فتفطّن .
اينكلام را از اين رو نقل كردهايم كه در بيان مثل ، و از اين كه صورتى در زير دارد آنچه در بالاستى ، و از اينكه ارباب انواع عقول عرضيهاند و با همه كثرت نوريشان موجود به يك وجود مجرّد عقلانىاند و در عين حال هر دانى منتسب به ربّ النوع عقلانى خود است ، نيكو مطلبى است .
راقم سطور را دفترى به نام نكات است كه حقائقى را به صورت نكته نكته در آن گرد آورده است ، و تا كنون به پانصد و چهل و دو نكته « 1 » رسيده است ، يكى از آن نكات اين است :
« بدان كه بأدلّه قاطعه و براهين ساطعه قوّه خيال را تجرّد برزخى است ، و
هامش
( 1 ) . اين دفتر كتابى حاوى هزار و يك نكته شده است كه به اسم « هزار و يك نكته » مكرّر بطبع رسيده است .