اختلاف حركات تصوير شده است ، در طبيعيات فلسفه افلاك مجسمه حقيقى و آسمانهاى جسمانى واقعى تلقى شده است . و فلك را جسم شفاف مى دانند كه حاجب ماوراى خود نيست ، چنان كه همه كواكب ثوابت و سيار مرئى اهل زمين مى گردند .
افلاك مجسم بطور كلى نه فلك اند ، و بعد از تجزيه بيست و چهار فلك مى شوند . فلك نهم را فلك حركت اولى دانسته اند ، و فلك هشتم را فلك حركت ثانيه ثوابت ، و هفت فلك كلى ديگر را براى حركات گوناگون هفت كوكب سيار . هر يك از اين هفت فلك كلى بدين گونه تجزيه مىشود : زحل و مشترى و مريخ و زهره هر يك را سه فلك است ، و شمس را دو فلك است ، و هر يك از عطارد و قمر را چهار فلك ، كه مجموع بيست و چهار فلك است ، ده فلك موافق مركزند يعنى مركز آنها با مركز زمين يكى است ، و هشت فلك خارج مركز كه مركز آنها خارج از مركز زمين است ، و اوج و حضيض كوكب ، از اين فلك خارج مركز است . و شش فلك تدويرند ، به تفصيلى كه در « دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى » با تمام جهات اطراف و ابعاد بحث ، تقرير و تحرير كرده ايم .
بعد از آن كه در طبيعات فلسفه ، افلاك مجسمه را به معناى واقعى آن تلقى كرده ان د و آسمانهاى جسمانى را تقبل نموده اند ، با ضميمه آن به مسأله دو جهت علو مطلق و سفل مطلق و تمسك به محدد الجهات بدان نحو كه در صدر اين رساله بيان كرده ايم سخن امتناع كون و فساد و خرق و التيام افلاك را پيش كشيدند به تفصيلى كه شيخ رئيس در فصل شانزدهم نمط دوم اشارات و خواجه طوسى در شرح آن بيان فرموده اند « : اشارة : الجسم الذى في طباعه ميل مستدير يستحيل أن يكون في طباعه ميل مستقيم » . . . ، و لكن دانسته شده است كه اصل تخيل و سرگذشت افلاك مجسمه چگونه بوده است .
دانشمندان زمان ما با اين كه قائل به افلاك مجسمه نيستند و اصل آن را منكرند ، به وجهى حركات كواكب را توجيه كرده اند كه نتيجه وجود افلاك مجسم را قائل اند .
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 752
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٧٥٢