مساحيه است در نقض آن شبهت و رد آن عقيدت بسى ناچيز و تهى دست باشند ، و هرگز دفع آن شبهه را اقامت برهان و تقرير دليلى نتوانند نمود ، و اين معنى مايه طعن ايشان نشود زيرا كه حركت مرئيه را چه از ارض دانند و چه از سما شناسند و در هر حال به صناعت ايشان زيانى نرساند ، و اگر دفع آن شبهت در حيز امكان آيد و در آن باب ياراى دم زدن باشد به افكار و انظار طبيعيين فلاسفه منوط است » .
اين بود عبارت آن جناب در ترجمت عبارت بيرونى .
نظر ما از نقل عبارت بيرونى چند مطلب است :
يكى اين كه پيشينيان قائل به حركت وضعى و انتقالى زمين بوده اند ، و كپرنيك و گاليله بدان متفرد نبوده اند .
مطلب دوم اين كه مهندسان و علماء هيأت ، اعتماد و استناد ايشان بر خطوط مساحيه است كه در هيأت به افلاك رياضى اكتفاء كرده اند .
سوم اين كه حركت و سكون ارض يك مسأله طبيعى است ، و اثبات هر يك از آن دو و رد ديگرى به افكار و انظار طبيعيين فلاسفه منوط است .
مطلب چهارم اين كه عقيدت بر حركت زمين سخت استوار است ، بلكه امروز از بديهيات است و شايد ديروز همچنين بود ، جز اين كه بعد عهد منسى است .
پنجم اين كه حركت مرئيه را چه از ارض دانند و چه از سما شناسند در هر حال بصناعت ايشان زيان نمى رساند . هيوى بايد در مرصد زمين ، را ساكن فرض كند آنگاه حركات كواكب را برگرد زمين با آلات رصدى بدست آورد .
مثلا آفتاب از افق مقدارى برآمده است و ما مى خواهيم ارتفاع آن را در آنگاه بدانيم ، و يا قوسى را كه از مطلع آن تا آنگاه پيموده است كه در اصطلاح اين فن اعنى علم هيأت آن را « دائر » گويند ( زيج بهادرى ط هند ص 85 ) بدست آوريم تا بدانيم كه به حسب ساعت زمانى چه مقدار از روز برآمده است ؟ اسطرلاب را مثلا در دست مى گيريم و مقدار قوس ارتفاع يا دائر را از افق زمين ساكن مفروض تحصيل مى كنيم ، كه در هنگام عمل بايد زمين را ساكن فرض
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 750
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٧٥٠