حركات كواكب نسبت به كره ارض تصوير فرموده اند . و بعد از آن كه از تصور مبادى حركات اعنى فرض افلاك مجسمه نحوه حركات كواكب بدست آمده است همان گونه كه دانشمندان هيوى بالاتفاق فرموده اند ، به مجرد مدارات و دوائر اكتفاء مىشود بدان نحو كه در آغاز اين وجيزه گفته آمد .
چه خوب است كه در همه مدارس همين روش پسنديده را در تعليم و تعلم علم شريف هيئت پيش بگيرند كه در تفهيم مسائل هيوى حقا دخلى بسزا دارد .
پوشيده نماند كه بعد از فراغ از هيأت مجسمه ، چون به مجرد افلاك رياضى اكتفا شود ، معلوم مى گردد كه به حكم اوج و حضيض داشتن كوكب به نسبت با مركز زمين ، مدار آن كوكب نسبت با زمين متشابه بيضى خواهد بود .
و ديگر اين كه در هيأت مجسمه ، تشبيه افلاك گرد يكديگر در آمده به تويهاى پياز جهت اتصال آنها به يكديگر ، و عدم لزوم خلاء ، نظير تشبيه وحدت عالم جمع ، و كثرت عالم فرق ، و ارتباط آن دو نزولا و صعودا باهم ، در حكمت الهيه است به مخروط كه برخى عالم جمع را به رأس مخروط ، و عالم كثرت را بقاعده مخروط تنظير كرده است . و بعضى به عكس آن . عكس بدين لحاظ كه ماوراى طبيعت اوسع از عالم طبيعت است . و اول بدين نظر كه عالم باطن متن است و عالم ظاهر شرح ، متن جمع است و شرح آن تفصيل . و هر يك در نظر خود صادق و صائب است . حكيم سبزوارى در بحث مثل غرر گويد :
فذى من المخروط مثل القاعدة
وذاك نقطة لكل واحدة
چه بسا أفواه و أقلام در مقام طعن گويند كه هيأت بطليموسى افلاك پوست پيازى است ، و منطق حكمت و فلسفه عالم كله قندى . نه آن علم هيأت خوانده است و به رموز آن آشنا است ، و نه اين علوم عقليه را فرا گرفته است و از اسرار آن آگاه ، چيزكى شنيدند و بهانه اى بدست آوردند .
چنان كه گفته ايم در علم هيأت و از نظر هيوى پس از تصور واقعى انحاء حركات از افلاك مجسم يعنى آسمانهاى جسمانى به افلاك رياضى كه همان