مدارات كواكب اند ، اكتفاء مى كنند خواه در واقع علت حركات گوناگون آنها به قانون تجاذب و اقتضاى طبائع آنها بوده باشد ، و خواه امر ديگر .
فلك پنجم :
مناسب با بحث فلك رياضى و فلك مجسم در علم هيأت ، بحث از حركت و سكون ارض در همين علم است كه به عنوان تمثيل و تنظير گوييم : در حركت و سكون كره ارض اختلاف دارند كه مثلا آيا پديد آمدن شب و روز بگردش وضعى زمين است ، و يا زمين ساكن است و اجرام ستارگان ثابت و سيار بر گرد او گردانند ، و آن هم فلك اطلس گرداننده آنها و پديد آورنده حركت شب و روز است ؟
برخى از پيشينيان چون ارسطرخس ساموسى كه در قرن سوم قبل از حضرت مسيح عليه السلام مى زيست ، و هيپارك ابرخس كه در قرن دوم قبل از ميلاد آن حضرت بود ، و فيثاغورس حكيم كه در حدود پنج قرن قبل از ميلاد بود ، و غيرهم از دانشمندان ديگر قائل به حركت وضعى زمين حتى بعضى قائل به حركت انتقالى آن نيز بوده اند . بطليموس در فصل هفتم مقاله اولى مجسطى بتحرير خواجه طوسى گويد :
« و قد ظن قوم أن الأرض متحركة بالاستدارة حول محور الحركة اليومية من المغرب الى المشرق ، و نسبوا الحركة اليومية إليها وحدها على تقدير كون السماء غير متحركة على هذا المحور » . . . .
و در همين فصل سخن از حركت انتقالى زمين را نيز پيش كشيده است ، و لكن هر دو قول را رد كرده است .
تا اين كه در اسلام دانشمندانى چون ابوسليمان سجستانى ، و ابوسعيد سجزى و غيرهما همان عقيدت دانشمندان پيش از بطليموس را تصويب كرده اند . تا اين كه ابوريحان بيرونى در مقام جمع بين دو قول ياد شده برآمده است كه چه زمين را متحرك بدانيم و چه ساكن ، بايد در مقام اعمال رصدى و هيوى آن را ساكن فرض