آنها ، راهى را برگزيدند كه هرگاه بخواهند مواضع كواكب و اتصالات آنها را با يكديگر تعيين كنند توانند ، آن چنان كه با حس و عيان مطابقت كند مطابقتى كه عقول و اذهان حيران بمانند . و هر كس در احوال اظلال بر سطوح رخامات تأمل كند گواهى دهد كه كارى بسيار شگفت است ، و آن بزرگ مردان را به ستودنى پاكيزه خواهد ستود » .
آرى يك محاسب فلكى ، وقوع كسوفى يا خسوفى يا هلالى را مثلا قبل از وقوع چنان بدقت خبر مىدهد كه با عيان بگونه اى مطابقت دارد كه ديگران انگشت حيرت به دندان گيرند .
غرض اين كه در مقام سهولت تعليم و إسناد حركات كواكب به مبادى حركات ، آن چنان افلاك مجسمه را تنظيم و ترتيب داده اند كه با هيچيك از قواعد حكمى و فلسفى منافات نداشته باشد ، مثلا خلاء لازم نيايد . بدين سبب اين مبادى حركات را يعنى افلاك مجسم را در حد احتياج هيأت مجسمه تصوير نموده اند . بدين معنى كه دانستن وضع و حركت خاص هر استاره اى از سيارات ياد شده نسبت به زمين موجب اثبات فلكى مىشود . بر اين اصل قويم فرموده اند « : إنا لا نثبت فضلا في الفلكيات » .
و به همين نظر در هيئت مجسمه همه ثوابت را در يك فلك مجسم فرض كرده اند كه در هيئت مجسمه بدان كفايت است . و براى عدم لزوم خلاء ، جرم كوكب را در فلك چون نگين در انگشترى نشانده اند ، و افلاك را گرد يكديگر در آمده مانند تويهاى پياز چنان كه در ميان هيچ خالى نباشد يعنى سطح مقعر هر يك مماس سطح محدب فلك ديگر كه در جوف اوست مى باشد تعبير كرده اند چنان كه خواجه طوسى در زبده و ملاعلى قوشچى در فارسى هيئت تعبير كرده اند و ديگرى گفته است « : كوكب در فلك مغرق است به هيأت دانه هاى تسبيح نقره كوب شده » . و از اين گونه تعبيرات را ديگران نيز درباره افلاك متمم يكديگر دارند كه به علت خوف اطاله از تعرض بدانها اعراض نموده ايم . و اين گونه تشكيل هيئت مجسمه بهترين صورتى است كه در مقام سهولت تعليم و تنظيم
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 746
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٧٤٦