همانست كه پيشترك از نلينو نقل كرده ايم كه « : المدارات عند العرب هى الدوائر المتوازية لدائرة معدل النهار » .
و نيز خواجه در تذكره در تعريف دائره افق گويد « : دائرة الافق هي العظيمة الفاصلة بين الظاهر و الخفى من الفلك » . ملا عبدالعلى بيرجندى در شرح آن گويد « : اعلم أن الافق الحقيقى ينصف كرة العالم » . . . . خواجه استاد الكل في الكل است و بيرجندى عالم خريت در صناعت هيئت و فنون رياضى است ، هر يك مجموع عالم جسمانى را نسبت به زمين و اهل آن تعبير به « كرة العالم » كرده است ، چنان كه ايشان و ديگر اساطين و اساتيد متبحر در علوم رياضى از آن تعبير به فلك هم مى كنند ، و هر يك از دوائر عظام و مدارات كواكب را فلك مى نامند .
شواهد در اين موضوع بسيار است و بدانچه نقل كرده ايم كفايت است . اين تصريحات و اشارات موجب زيادت تبصر و انتباه طالب كمال در معرفت به موضوع علم شريف هيأت ، و مسائل قويم متفرع بر آن ، و سبب آگاهى وى به تفوه آراى فائل خواهد بود .
فلك چهارم :
اما هيئت مجسمه ، حقيقت آن اين است كه در علم هيئت براى تسهيل تعليم و تقريب ذهن به واقع ، تصوير شده است . در بيان آن بطور خلاصه گوييم كه ارباب ارصاد كواكب سبعه سياره قمر و عطارد و زهره و شمس و مريخ و مشترى و زحل را در افلاكشان اعنى مداراتشان گاهى دور از زمين يافتند و گاهى نزديك بدان . يعنى آنها را نسبت به كره ارض ، اوج و حضيض است . و برخى از آنها را در هر دوره دو اوج و دو حضيض است . لفظ اوج معرب اوگ كلمه هندى است ، يعنى دورترين نقطه فلك كوكب أعنى مدار آن از مركز زمين . حضيض مقابل اوج است كه نزديكترين نقطه فلك كوكب و مدار آن به مركز زمين است .
علاوه بر اين به استثناى شمس و قمر ، پنج كوكب ديگر را نسبت به اهل زمين