سنه » 1272 » است . براستى مؤلف آن بايد دانشمندى نيك انديشمند و چيره دست و توانا باشد تا چنان اثر بزرگ را در چنين مدت كوتاه براى هميشه بيادگار بگذارد .
جام جم چنان كه در ديباچه آن آمده است ترجمه كتابى در جغرافيا از تأليفات مورخ دانا « وليم پينك » به لغت انگليسى ، با افاضاتى از خود فرهاد ميرزا است .
فرهاد ميرزا را مؤلفات مفيد ديگر نيز به نام « كنز الحساب » و « زنبيل » و « هداية السبيل و كفاية الدليل » هست . نخستين شرح خلاصة الحساب شيخ بهائى به فارسى است ، و دومين سفينه اى پربار از كالاهاى قيمتى است ، و سومين سفرنامه حج اوست .
از اين چهار كتابش كه همگى در تصرف نگارنده است مطالبى در پيرامون بسيارى از مسائل كتاب حاضر نقل خواهيم كرد ، لذا آنها را براى مزيد بصيرت معرفى كرديم ، و گرنه او را برخى از مؤلفات ديگر نيز هست . و در احياى بعضى از آثار علمى ديگران نيز همتى نموده است و خدمتى كرده است . به موضوع بحث برگرديم :
زيج هندى اعنى زيج محمد شاهى طول مكه را از جزائر خالدات 77 درجه ، و طول مدينه را از آن 75 درجه و 20 دقيقه ضبط كرده است كه تفاوت ميان نصف النهار مكه و ميان نصف النهار مدينه يك درجه و 40 دقيقه است ، و اين محاسبه نيز قريب با واقع است . چون مكه و مدينه تقريبا در سطح يك دائره نصف النهار قرار گرفته اند ، و اندكى طول شرقى مدينه بيشتر از طول شرقى مكه است ، و عرض شمالى مدينه نيز قريب به چهار درجه بيشتر از عرض شمالى مكه است ، رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم فرمود : « محرابى على الميزاب » كه به استقبال ناودان ايستاد ، چه قبله مدينه اندكى از جنوب به سوى مغرب منحرف است زيرا كه ناودان كعبه در جانب غربى كعبه است فتبصر .
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 676
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٦٧٦