پس آن ملكات مانند روحاند ، و اين اظلال مانند اجساد ؛ و روح الارواح نفس آدمى است .
و در طرف لطف ، بر روح اگر غلبه كرد علم و معرفت و تقوى ، و ملكات علوم و اعمال صالحه پيدا شد ، مناسب مىشود با ارواح قدسيهء ملكيّه ، و با رقائق مناسبهء صبيحهء مليحهء آن حقائق و اظلال آن ملكات ، صور حور و غلمان و باغ و بستان بلكه ما لا عين رأت اه مىشوند .
و نسبت آن صور ، در هر دو طرف كه لطف و قهر باشد ، به اعمال و ملكات نسبت تعبيرات است به رؤيا ؛ مثل سنين رخا و بقرات سمان ، و سنين قحط و بقرات عجاف . پس هر چه در اين منام دنيوى مىكنى و مىبينى ، در آخرت به تعبيرش مىرسى . شيخ عطار گويد :
باش تا از خواب بيدارت كنند * در نهاد خود گرفتارت كنند
امروز خوردن مال يتيم است بر غير نهج عدل ، فردا نار خوردن است .
إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً
( نساء 4 : 10 )
جوهر است و پايدار - خاصه مزد اخروى كه قائماند به قيام روح ، و روح قائم است به قيام قيّوم تعالى ؛
فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ .
( زمر 39 : 68 ) و از اين جهت حشر را قيامت گويند . و پايدارند كه خلقتم للبقاء لا للفناء ، چه مظاهر اسماء لطيفه ، و چه مظاهر اسماء قهريّه .
گر چه نطفه مرغ باد است و هوا - يعنى ميانهء مادّتين شباهت است ، اگر چه مادّه با صورتش مخالفت زياد دارد بعد از آن كه مناسبتى ميان هر ماده با صورتش هست .
و آن شباهت آن است كه چنان كه مادّهء مرغ جنّت هواست ، كه نفس انسانى هواست كه مادّهء كلمات لفظيّه مىشود و طيّبه از آنها صعود به اوج سماء جبروت و لاهوت مىكند ،
إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ
( فاطر 35 : 10 ) ، مادهء مرغ دنيوى هم باد و هواست ، كه بر مادهء طيور هوا غالب است ، كه خفّت دارند و طيران مىكنند ، چنان كه بر مادهء حيوانات زمينى و مائى ، ارض و ماء غالب است ، كه ثقيلاند .
آب صبرت آب جوى خلد شد - آب صبر و مهر و ودّ و ذوق طاعت و مستى و شوق