مقام وحدت ، همهء اين افعال به يك حقيقت منسوب است ، كه مىگويد : من ديدم و من گرفتم و من شنيدم و من رفتم . و به همين مثابت است آن كه فرمودهاند عقل كلّى مانند صورت براى عالم طبيعى و يا مانند فصل محصّل آن است ( العقل الكلّى هو كصورة للعالم الطّبيعىّ و كفصل محصّل له ) ، و يا آن كه فرمودهاند حق - تعالى - صورة الصّور است . بلكه به تحقيق از اين مثابت و منزلت برتراند ، كه با قطع علاقهء نفس از بدن ، بدن متلاشى مىگردد ؛ امّا در عقل و حق ، با فرض قطع و رفع از جهان ، جهان سر به جيب عدم در كشد و اسم و رسمى براى چيزى نخواهد ماند .
قرآن كريم فرموده :
قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ
( سجده 32 : 11 ) و باز فرمود :
وَ لَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ
( انفال 8 : 50 ) و هم فرمود :
وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَ يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَ هُمْ لا يُفَرِّطُونَ
( انعام 6 : 61 ) و در عين حال فرمود :
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها
( زمر 39 : 42 )
در باب آداب الخلاء از طهارت بحار ( كمپانى ، ج 18 ، ص 46 ) از امام صادق عليه السّلام روايت شده است كه چون از بيت الخلاء فارغ شدى ، بگو : الحمد للّه الّذى اماط عنّى الأذى ؛ و دهدار در رسالهء قضا و قدر روايت كرده است كه پس از دفع پليدى بگو :
الحمد للّه الّذى دفع عنّى الأذى و عافانى ، با اين كه قوهء دافعه ، كه شأنى از شئون نفس است ، دفع كرده است . در كلمهء « آية » و مشتقات آن در قرآن كريم تدبّر بفرماييد كه « آيه » اثر و علامت و نشانه است و اثر نمودار دارايى مؤثّر خود است . خداى - تعالى - در متن طبيعت و ذات نفس و ما فوق آن خود را مىنمايد ،
سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ
( فصلت 41 : 53 ) امّا نه اين كه او را در مظاهر محدود آفاق و انفس مقيّد كنى ؛ مثلا نفس ناطقه صورت چشم است و چشم قائم به آن است ، امّا نه اين كه نفس ناطقه چشم باشد . در كلام امام موحّدين ، على عليه السّلام دقت كن كه فرموده :
مع كلّ شئ لا بمقارنة و غير كلّ شئ لا بمزايلة . ( نهج البلاغه ، خطبهء اوّل ) .
و فرمود : و البائن لا بتراخى المسافة بان من الاشياء بالقهر لها و القدرة عليها و