بدان كه حكماى فرس و غير ايشان از متألهين ، مانند هرمس ( ادريس عليه السّلام ) ، كه مسمّى به والد الحكماء است ، و فيثاغورس و افلاطون و امثال آنان بر اين عقيدتاند كه هر نوعى از افلاك و كواكب و بسائط ، عناصر و مركّبات آنها را ربّى در عالم نور است كه آن ربّ عقل مدبّر آن نوع و ذو عنايت به آن است . و اين انواع را اظلال و اصنام آن ارباب مىناميدند . حتى حكماى فرس بسيارى از آنها را نامگذارى كردهاند ؛ چنان كه ربّ صنم آب را « خرداد » ، و ربّ اشجار را « مراد » و ربّ آتش را « ارديبهشت » ناميدند . و به اين ارباب سيّد ما ، كاشف حقائق اسماء صلّى اللّه عليه و إله اشارت فرموده كه اتانى ملك الجبال و ملك البحار و ملك الأمطار . اين بود خلاصهء گفتار دوانى در شرح هياكل « 1 » .
و كتابى ديگر به نام هياكل در علوم خمسهء محتجبه نوشته شده است . مرحوم نراقى در خزائن ( ص 235 ) گويد : « بدان كه كتب مشهوره كه قدما در علوم خمسهء محتجبه نوشتهاند بسيار است ، از آن جمله هياكل و تماثيل ابى بكر بن على الخ « 2 » » .
غرض از نقل سخن اينان در هيكل آگاهى به وجه تسميهء بدن انسان به هيكل است كه بدن صورت روح ، يعنى مرتبهء نازله و ظل آن است . و نيز بدن را براى روح به منزلهء هيكلى دانستهاند ، كه روح به سبب تعلقش بدان كسب كمالات مىكند و به انوار
هامش
( 1 ) . حاجى خليفه ، در كشف الظنون ، هياكل النّور سهروردى و شرح دوّانى بر آن را نام برده است و افزوده كه يحيى بن نصوح معروف به نوعى ، متوفى 1007 ه ق ، بر شرح دوّانى حاشيه دارد . و شيخ اسماعيل مولوى انقروى ، متوفّى 1020 ه ق ، به تركى شرح كرده است و به ايضاح الحكم موسوم گردانيده است . و فاضل غياث الدّين منصور هياكل را شرح كرده است و بر دوّانى ايرادات بسيار دارد ، و اين شرح ناتمام مانده است .
( 2 ) . علوم خمسهء محتجبه رشتههايى از علوم غريبهاند و اين علوم خمسه كيميا و ليميا و هيميا و سيميا و ريمياست . علّامه شيخ بهائى در كشكول گويد كه بعضى از اساطين حكما در مجموع اين اقسام كتابى ضخيم نوشته است و آن را كلّه سرّ ناميده است كه اسم آن مشير به اسماى اين علوم باشد . انتهى يعنى كاف به « كيميا » و لام به « ليميا » و هكذا هر حرفى اشاره به حرف اوّل نام علمى از آن علوم است .