اين بود گفتار مفيد در جواب سؤال مذكور ، و ما در بيان برخى از عباراتش گوييم :
آن كه فرمود : « بنى نوبخت ذكر كردهاند » ، فرزندان نوبخت چند نفر از آنان از پيشوايان و بزرگان فرقهء شيعهء اماميهء اثنى عشريّهاند . ابو سهل اسماعيل بن على بن اسحاق بن ابى سهل بن نوبخت ، متوفى سيصد و يازده هجرى قمرى ، از بزرگترين علماى شيعهء اماميه و مشهورترين آل نوبخت به شمار مىآيد . و خواهرزادهء او ، ابو محمد حسن بن موسى نوبختى مؤلف كتاب فرق الشيعه از اولين كسانى است كه در باب ملل و نحل كتاب پرداخته است . و ابو القاسم حسين بن روح بن ابى بحر نوبختى نايب سوم حضرت حجّت عليه السّلام است . مرحوم عباس اقبال آشتيانى كتابى به نام خاندان نوبختى به فارسى تأليف كرده است كه در موضوع خود مطبوع است و به طبع رسيده است و اين چند سطر را از آن كتاب نقل كردهايم .
و آن كه فرمود : « و از هشام بن حكم روايت مىگردد » ابو محمد هشام بن حكم كندى شيبانى كوفى از اعاظم ائمهء كلام است ، و در ترويج مذهب اماميّه مجاهدى فحل بود ، و در محبّت اهل بيت محبّى صادق ، و از امامان ابو عبد الله جعفر صادق و ابو الحسن موسى كاظم عليهما السّلام روايت كرده است و در روايت ثقه و امين ؛ و از امامان نامبرده در مدح او رواياتى نقل شده است ، و امام رضا عليه السّلام فرمود كه خداى تعالى بيامرزد او را كه در دفع شبهء مخالفان از فرقهء ناجيه بسيار اهتمام مىنمود . در شرح حال او به مجلس پنجم مجالس المؤمنين قاضى نور الله شهيد رجوع گردد .
آن كه فرمود « حكماى اوائل آن را جوهر بسيط مىناميدند » ، در بيان بسيط در دروس گذشته توضيحى دادهايم ، كه بسيط هم اطلاق بر اعراض مىشود و هم بر جواهر عارى از مادّه و احكام مادّه ، چون نفس و ما فوق آن ، و هم بر عناصر بسيط . و با قيد جوهر ، اعنى جوهر بسيط ، اعراض خارج مىشوند كه جوهر نيستند هر چند بسيطاند .
و آن كه فرمود : « هر حىّ فعّال محدث جوهر بسيط است » ، كلامى بلند است و بسيار قابل توجه است . و آن كه فرمود « جبّائى و پسرش » ، محمد بن عبد الوهاب بن
دروس معرفت نفس (فارسى) — صفحة 607
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٦٠٧