از انسان تعبير به روح مىشود . و بر اين معنى اخبار آمده است كه هنگامى كه روح از جسد مفارقت كرده است نعمت يابد و عذاب بيند . و مراد اين است كه انسان همان جوهر بسيط است كه روح ناميده مىشود و ثواب و عقاب بر او وارد مىآيد و امر و نهى و وعد و وعيد به او توّجه مىنمايد . و هر آينه قرآن بر اين مطلب دالّ است كه فرمود :
يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ * الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ * فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ
( انفطار 82 : 6 - 8 ) چه ، خداوند تعالى خبر داده است كه انسان غير از صورت است ، و تركيب در صورت است ، و اگر انسان همين صورت باشد نبايد قول خداوند
فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ
را معنى باشد . زيرا آنى كه در صورتش مركّب است غير از صورت مركبش است ، و مجالى نيست ( يعنى راه ندارد كه بگوييم : ) صورت در نفس خود مركّب باشد .
و نيز خداوند سبحان دربارهء مؤمن آل يس فرمود :
قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قالَ يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ بِما غَفَرَ لِي
( يس 36 : 26 و 27 ) . كه خبر داد او حىّ ناطق منعم است ، هر چند جسم او بر روى زمين يا در زير زمين است . و نيز خداوند سبحان فرمود :
وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ
( آل عمران 3 : 169 ) . كه خبر داد آنان احياء هستند هر چند اجسادشان بر روى زمين اموات است و حيات ندارند . و از امام صادق عليه السّلام روايت است كه فرمود : هنگامى كه ارواح مؤمنين از اجسادشان مفارقت كردهاند خداوند متعال آنان را در اجسادى شبيه اجسادى كه از آن مفارقت كردهاند اسكان مىدهد و آنان را در بهشت خود منعم مىگرداند ؛ و آنچه را كه از عامّه روايت شده است كه خداوند متعال ارواح مؤمنان را در حواصل طيور سبز اسكان مىدهد انكار فرموده است ؛ و فرمود مؤمنان در نزد خداوند گراميتر از آناند كه در حواصل طيور قرار گيرند .
در پايان ، شيخ مفيد گفت :
و ما را بر مذهبى كه در روح انسانى وصف كردهايم ادلّهء عقليّه و نقليّه است كه مخالف را در آنها طعنى نيست .