در فضا برقآسا پرواز مىكند ، بلكه او را به غير از اين حركت حركتهاى متعدد ديگر هم هست و هيچگاه مدار حركت او ثابت نيست و همواره در مدارى غير مدار پيشين است . اگر به فرض ، ما از آغاز زندگى كه چشم به جهان گشودهايم هوا را ابرى مىديديم كه ابر بر روى ما كلّه بسته بود و همچنين خيمهء ابر بر ما محيط بود كه در زير خيمهء ابر بزرگ مىشديم ، كسانى كه از پشت ابر باخبرند كه در آنجا ماهى و آفتابى و ثوابت و سياراتى و كهكشانها و جهانهايى است ، كه اين زمين يكى از سيارات منظومهء شمسى است ، و به تابيدن آن خورشيد اين ابر كه خيمهسان بر ما احاطه كرده است پديد آمده است ، و به بدر شدن جرم ماه جزر و مدّ دريا صورت گرفته است « 1 » ، و تمام رستنيها و معدنيها و حيوانات و انسانها و همه و همه از آن نظام و فعل ان عمّال كارخانهء بىنهايت بزرگ و پر جلال و شكوه مىباشد ، و زمين با درياها و كوهها و هوا و ابر آن خود يك نقطهاى از اين كتاب تكويناند ، براى اثبات آنها چندان در زحمت بودند و مواجه ردّ و انكار و طعن و اعتراض مىشدند كه انبياء و حكماى الهى براى اثبات ماوراى طبيعت و تجرّد نفس ناطقه و مفارقات عقليه و مبدأ و معاد ، كه خلاصه همان اثبات ماوراى طبيعت است كه آن را به لحاظى ماقبل طبيعت و به اعتبارى ما فوق طبيعت و به نظرى ما بعد طبيعت نيز مىگويند . ما كه در زير اين بقعه و گنبد ميناى بزرگ اين منظومه قرار گرفتهايم و تا چشم سر گشودهايم جز اين خيمهء پر نقش و نگار آسمان بر روى زمين به ظاهر چيزى نديدهايم ، مثل ما در آن همان مثل ما به خيمهء ابر است . ملّاى رومى گويد :
آسمانها و زمين يك سيب دان * كز درخت قدرت حق شد عيان
تو چو كرمى در ميان سيب در * از درخت و باغبانى بى خبر
هامش
( 1 ) . شيخ رئيس در فصل اوّل مقالهء نهم طبيعات شفا ص 427 گويد : و اكثر هيجان الطمث عند الاجتماع و الاستقبال لأن لاختلاف حالات القمر تأثيرا فى الرطوبات و غير ذلك من المدّ و الجزر و فى سائر ما قيل فى موضعه ، عليقلى ميرزا در فلك السعادة بسيارى از تأثيرات قمر را از مآخذ اصيل برشمرد .