جنگيدن است . علاوه اين كه صغراى قياس شعر مولوى از مشبّهات يا مخيّلات است كه در صناعات خمس سفسطى و شعرى است . خلاصه عدم اعتماد بر معقول ، يعنى علوم عقليه ، را بايد با دليل قبول كرد و يا بىدليل : اگر با دليل است ، دليل خود فلسفه و معقول است ؛ و اگر بىدليل است ، نامعقول است و اعتماد را نشايد .
داستانى شيرين نقل كنيم . ميرزا محمد تنكابنى ، در قصص العلماء ، در شرح احوال ملا خليل قزوينى گويد : ملا خليل قزوينى در دو مسئله بر خطا رفته : يكى اين كه ترجيح بلا مرجّح جايز است مانند رغيفى جائع كه بدون ترجيح يكى را برمىدارد و مانند قدحى عطشان . مسئلهء دوم كه ملا خليل بر آن رفته اين كه شكل اوّل نتيجه نمىدهد ، زيرا كه مستلزم دور است ، زيرا كه نتيجه موقوف بر كبرى است و كبرى نيز موقوف بر نتيجه ، و دور باطل است ، پس شكل اوّل باطل است . پس استدلال به شكل اوّل در هر مقامى باطل است . و اين شبهه را شيخ ابو سعيد ابو الخير كرده و به شيخ ابو على بن سينا فرستاده و نوشته كه شما استدلاليان بايد هر مطلب را به يكى از اشكال اربعه تمام كنيد و تماميّت ثلاثه موقوف بر تماميّت شكل اوّل است ، چه آن سه شكل بايد به شكل اوّل تمام شوند . و شكل اوّل مستلزم دور است ، چه نتيجه موقوف است بر اندراج اصغر تحت اكبر به تقريرى كه متقدّم شد . و هر دليلى تا به شكل اوّل درنيايد تمام نخواهد بود چنان كه شما را اين گمان است . و شكل اوّل بديهى الانتاج است ، چنان كه شما مىگوييد ، با اين كه مستلزم دور است و دور باطل است .
چون اين شبهه به شيخ رسيد ، در جواب نوشت كه دور به اجمال و تفصيل مندفع است ، چه جهت دور مختلف است ، زيرا كه كبرى موقوف است بر نتيجه اجمالا ، و نتيجه موقوف است بر كبرى مفصلا .
الحاصل چون ملا خليل اين دو مسئله را اختيار نمود اشتهار در امصار يافت و چون به سمع علماى اصفهان رسيد ، مانند آقا حسين و اضراب و اتراب او ، نهايت در مقام تخطئه و انكار برآمدند . چون انكار و تشنيع ايشان به گوش ملا خليل رسيد ، روانهء اصفهان شد كه با ايشان در اين باب مجادله نمايد . پس وارد مدرسهاى شد كه آقا
دروس معرفت نفس (فارسى) — صفحة 484
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٨٤