موقوف بر نتيجه است اجمالا ، و نتيجه موقوف است بر كبرى مفصلا ، پس دور مندفع است . مثلا هر گاه گفتيم : « مثلث مستوى مجموع زواياى سهگانهء آن برابر با دو قائمه است . » ، جميع افراد مثلث را به طور ابهام شامل است ؛ و چون در ميان عدهاى از اشكال هندسى گفتيم : « اين شكل مثلث مستوى است » و « هر مثلث مستوى زواياى سهگانهء او برابر با دو قائمه است » ، نتيجه مىگيريم كه « پس اين مثلث زواياى سهگانهء او برابر با دو قائمه است » ، كه از اجمال به تفصيل آمدهايم . اگر مىخواهيد بهتر در اين موضوع روشن شويد به درس سى و يكم كه بحث كردهايم هيچ كس طالب مجهول مطلق نتواند بود و به دنبال چيزى مىرود كه يك نحو راه آشنائى با او به دست آورده است ، و همچنين به درس سى و دوم كه در فكر بحث كردهايم كه مطلوب انسان در اوّل و آخر يك چيز است جز اين كه در اوّل معلوم به اجمال است و در آخر معلوم به تفصيل ، رجوع بفرماييد .
شيخ بزرگوار ابو سعيد ابو الخير مىگويد علوم عقليه اعتماد را نشايد ، زيرا همهء آنها مبتنى بر ادلّه و براهين است ، و همهء اينها منتهى به شكل اوّل مىگردد كه ابده بديهيات است ، حال اين كه شكل اوّل مشتمل بر دور است و دور باطل است . اين سبك مشى كردن از شمشير دليل با دليل جنگيدن است . وى گويد : « دور مستلزم تقدّم شئ بر نفس خودش است » ، « و هر چه مستلزم تقدم شىء بر نفس خودش است باطل است » ، « پس دور باطل است » ؛ « و علوم عقليه مبتنى بر استدلال است » ، « و هر چه كه مبتنى بر استدلال است منتهى به شكل اوّل است » ، « پس علوم عقليه به شكل اوّل است » ؛ و « شكل اوّل مشتمل بر دور است » ، « و هر چه مشتمل بر دور است اعتماد را نشايد » ، « پس شكل اوّل اعتماد را نشايد » ؛ و « علوم عقليه مبتنى بر شكل اوّل است » ، « و هر چه مبتنى بر شكل اوّل است اعتماد را نشايد » ، « پس علوم عقليه اعتماد را نشايد » .
نظير اين شيوه را ملاى رومى هم در مثنوى پيش گرفته است و گفته : پاى استدلاليان چوبين بود / پاى چوبين سخت بىتمكين بود . نتيجه اين كه « پاى استدلاليان سخت بىتمكين بود . » و اين خود به صورت شكل اوّل و از دليل با دليل
دروس معرفت نفس (فارسى) — صفحة 483
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٨٣