استعدادها مختلف است و هر كسى را بهر كارى ساختهاند و همهء افراد بدان دست نمىيابند و رنج تحمل بار سنگين علم را نمىكشند و رسيدن به اين مقام كار هر كس نيست . آرى رخش مىبايد تن رستم كشد . امّا بسيارى از مردم ، به حسب فطرت ، دوستدار معارف و اعمال نيكويند ، علم و اهل علم را دوست مىدارند و به آنان تقرب مىجويند و به ذكر رفتار و كردار و گفتار صلحا رغبت مىنمايند و از آن لذت مىبرند و به حال آنان غبطه مىخورند و از نادانى خود رنج مىبرند ، هر چند طاقت تحمل بار استدلال و برهان را ندارند .
معلمان واقعى بشر و مكمّلان نفوس انسانى ، كه هدف عالى و نهائى و مقدسشان به ثمر رساندن نهالهاى وجود انسانها و به مرتبهء كمال نائل شدن آنها مىباشد ، نظر اولى آنان تفهيم و تلقين حقائق به نفوس مستعدّه از راه برهان است كه حجتى تمام و يقين آور است ؛ و چون طرف را شايستهء آن نبينند از ايقانيات به اقناعيات روى آورند ، اعنى به راه خطابه در آيند ، و اعمال شايسته و پيراسته و اقوال آراسته و بايسته را به آنان تعليم مىدهند و طريقت و سيرت مردان حق را ، چه فعلى و چه قولى ، در مقدمات خطابى خود به كار مىبرند تا آنان را فرا راه رستگارى بدارند . اين است كه فرمودهاند برهان خواص را به كار آيد و خطابت عوام را .
چنين معلمانى ، دور از شأن و خرد و هدف و غرض انسانى آنهاست كه به ايراد قضاياى تخييلى و وهمى و به كار بردن صناعت شعرى و مغالطى ايجاد تأثيرات شعرى و مغالطى در نفوس نمايند و چون كسانى را سر لجاج و عناد باشد و بخواهند با حق و اهل حق ستيزگى نمايند و يا پنجهء علمى دهند و كشتى علمى بگيرند با آنان به جدال برخيزند ، آن هم به طريقهاى احسن كه غرض استنقاذ غريق يا دفع شر و فتنه است . « 1 »
هامش
( 1 ) . در قرآن كريم به رسول الله خاتم النبيّين صلّى اللّه عليه و إله دستور مىدهد كه مردم را به سه طريق برهان و خطابه و