ادراك معقولات و احكام آنها فوق حدّ اين قوه است . آن ، كار قوهء عاقله است ، و هر قوهاى براى كارى است . حكم وهم در محسوسات نافذ است و عقل آن را تصديق دارد ؛ و در نامحسوس باطل است ، چه وهم نامحسوس را بر مثال محسوس تصور مىكند و عقل آن را باطل مىداند ؛ مثلا وهم آنچه را ادراك مىكند قابل اشاره و وضع و ديگر احكام مادّه مىيابد و حكم مىكند كه هر چه قابل اشاره نيست موجود نيست ، چنان كه پيران خردسال و جوانان نابخرد دنيازده و در ظلمات جهل فرو رفتهء ما بر اين عقيدت وهماند ، چه در حد وهماند و پاىبند موهومات . در دانشنامه گويد : « وهميات مقدماتى بوند باطل و ليكن سخت قوى اندر نفس . »
7 - مشبّهات مقدمات و قضايايى باشند كه به حيلت ايشان را جنين كرده باشند كه حق نمايند و يا مشهور و يا مقبول و يا مسلّم ، و نه چنين باشد .
8 - مخيلات قضايايى هستند كه مقصود در آنجا تخيّلاتى است در نفس ، تا نفس از آنها متأثر گردد ، و تأثر موجب قبض و بسط ، و قبض سبب تنفر ، و بسط علّت ترغّب ؛ مثل اين كه كسى را انگبين مىخورد بگويى آنچه مىخورى صفرايى قى كرده است ، و شخص با اين كه مىداند اين دروغ است از خوردن آن بيزار گردد . و مثل اين كه داروى تلخ را بگويى اين گلاب را مىماند ، نفس را از شنيدن آن خوش آمدى پديد آيد و اگر بر وزنى لطيف و عباراتى خوش و آوازى دلكش بود در ايصال نفس به ترغيب اثر بيشتر كند و در مقابل آنها براى ترهيب و انزجا .
به صناعات خمس و مواد آنها و فوائد آنها فى الجمله آشنا شدهايم . در ميان آنها برهان را اشرف از همه يافتهايم كه قضاياى آن يقينيّاتاند و خود مفيد حق و يقين است .
آنچه كه انسان خواهان آن است و بالفطره همچون تشنهاى كه جويندهء آب سرد و زلال و گواراست از هر سوى آن را مىجويد ، رسيدن به حقائق اشياست ، كه ادراك و نيل بدانها بهترين لذت انسانى ، كه همان لذت عقلى است ، مىباشد . و اين صنعت برهان است كه متكفّل احقاق حق و اثبات واقع و اهداى حكمت است ، ولى
دروس معرفت نفس (فارسى) — صفحة 473
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٧٣