تحصيل مىكند و عقل مستفاد مىگردد و عالم عقلى مضاهى عالم عينى مىگردد ، اين موهبت را از اعدادات اين سويى و افاضات آن سويى دارد و ارتقاى به معالى بدون حصول استعداد اين سويى حاصل نمىگردد . لذا گفت عقل بالملكه لا محاله از بدن استفاده مىشود .
آن كه گفت : « و براى اوساط از بواقى قسطى از قصد و حس نيست » ، به قاعدهء زبان تازى از بواقى بيان اوساط است يعنى بواقى افراد مردم كه اوساطاند ، اوساط در ازاى دارندگان عقل قدسى و رسيدگان به مرتبهء عقل بالفعل و متصلان و متحدان به عقل فعّالاند . حظّ حس و قصد اوساط مردم را عرض عريضى است كه در تحت ضابطه نمىآيد با بشود قسط و حظّ آنها را به بيان آورد كه مرتبهء عقل هيولانى و حظّ حسى آنها از محسوسات چه اندازه است و قسط قصد ، يعنى مقصود و مراد و غايتشان ، را چه اندازه .
فارابى حظّ اوساط را ، چه از محسوسات و چه از معقولات ، ناچيز گرفته است و آن را قسطى و مقدارى معتنى به حساب نياورده است كه گفت آنها را قسطى از قصد و حس نيست . سياق كلام مفيد اين معنى است : نفوسى كه بايد به عقل بالفعل برسند از داشتن بدن و از كسب در محسوسات به وسيلهء شبكه بدن ، كه آلت اصطياد است ، ناچار مىباشند كه آلت اصطياد آنهاست مىباشند و از حس و محسوسات سرمايهء ارتقا و اعتلا تحصيل مىكنند و به مدارج و معارج معقولات و كمالات ، كه مقصود بالذات آنهايند ، مىرسند ؛ ولى اوساط چون اسقاطاند و حشر آنان با محسوسات حشر حيوانى است و سرمايهء حس را در خواستههاى حيوانى مصرف مىكنند آنان را قسطى از حس و قصد انسانى نيست .
در اين دو سه درس ، فهرستوار مطالبى بسيار با اهميّت را كه حاصل افكار حكماى الهى بنام چندين قرن است ارائه دادهايم و به فرا رسيدن هنگام بحث و تحقيق تفصيلى آنها اميدواريم . شما دوستان گراميم و نهالهاى اميدم بدانيد كه رسيدن به فهم منطق بزرگان عالم علم سخت دشوار است و معارف و حقائق را از ماوراى طبيعت به
دروس معرفت نفس (فارسى) — صفحة 456
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٥٦