استعداد تامّ است ، و آن مفارق هم كه مخرج است عقل بالفعل است زيرا كه امكان استعدادى در آن راه ندارد و فعليّت محض است و هيچ نحو قوه براى او نيست چه قوه در مقابل فعل اختصاص به عالم طبيعى دارد .
چنين موجودى كه فعليّت محض است در قرآن كريم به « صمد » تعبير شده است « صمد » در مقابل « اجوف » است كه هيچ خلائى و جوفى مر او را نيست ، لذا از حقيقة الحقائق و عقول فعاله كه آنها را ملائكه نيز مىگويند در لسان پيشوايان كاروان بينش و دانش تعبير به « صمد » شده است . « 1 »
فارابى مفارق مخرج را به باقى ثابت وصف كرده است كه فنا در مفارقات راه ندارد و تغيير و تجدد و تصرّم و تبدّل و تحوّل و اين گونه احوال از خواصّ عالم مادّه است و چون مفارق عقل بالفعل است از مادّه و احوال مادّه عارى است . لذا ثابت است و در عين حال ، دمبدم به مستعدين افاضهء علوم و حقائق و معارف و صور گوناگون مىنمايد و هر آنى آن را هزاران شأن است .
آن كه فرمود : « نفس بعد از مفارقت اتّصال به عقل بالفعل مىيابد » ، البته نفس قبل از مفارقت هم اتصال به عقل بالفعل كه همان عقل فعّال است مىيابد . و در سياسات مدنيه گفته است به حصول عقل مستفاد براى انسان اتصال به عقل فعّال است و اين انسان در نزد قدما در حقيقت ملك است و اوست كسى كه دربارهء او سزاوار است كه گفته شود به او وحى مىشود چه انسان كه به اين رتبه رسيده است به او وحى مىشود . « 2 »
هامش
( 1 ) . كتاب التوحيد بسنده عن محمد بن مسلم عن ابى عبد الله عليه السّلام قال قلت له ما الصمد ؟ قال الذى ليس بمجوّف . و بسنده ايضا عن ابى الحسن عليه السّلام قال الصّمد الذى لا جوف له . در اين موضوع به بحار ( ج 2 ، ص 124 ) نيز رجوع شود . و در روضهء سوم رياض السالكين ، شرح صحيفهء سيد الساجدين عليه السّلام ، شارح آن ، جناب سيد عليخان مدنى آورده است : و فى الخبر أنّ اللّه تعالى خلق الملائكة صمدا ليس لهم اجواف ( چاپ سنگى ، ص 90 ) .
( 2 ) . فبحصول المستفاد يكون الاتصال بالعقل الفعال و هذا الانسان هو الملك فى الحقيقة عند القدماء و هو