اين بود گفتار آن جناب در حيات . توضيحا گوييم هر جسمى كه آلى است ، يعنى داراى آلت است ، جسم زنده است ، و گرنه جماد است . چنان كه انسان طبيعى مثلا جسمى است كه در افعال خود آلات گوناگون دارد ؛ بلكه آلات پيوسته به هم است كه آنها را تركيبى ارگانيكى است . و هر آلت را فعلى خاص و مزاجى خاص است :
چشم يك آلت است و او را مزاجى خاص ، و زبان يك آلت و آن را مزاجى خاص ، و همچنين يك يك آلات ديگر كه هر يك براى فعلى و هر يك را شكل و مزاجى است ؛ نه در فعل يكديگر اشتراك دارند كه اين بتواند كار آن را بكند ، و نه در مزاج يكديگر اشتراك دارند . دماغ را مزاجى خاص است ، و نخاع را مزاجى خاص ، عصعص را مزاجى است ، و كركرانك را مزاجى ؛ و در عين حال كه هر آلتى را فعلى خاص و مزاجى خاص و هر يكى را شكلى خاص است ؛ به نفع مجموع كار مىكنند و در غايت و غرض اشتراك دارند ، و مجموع را باز مزاجى خاص و شكلى خاص است كه از تركيب ارگانيكى قوى و آلات و ادوات اعضاء و جوارح چنان شكلى پديد آمده است .
تركيب مكانيكى تركيب ماشينى و صناعى است كه اگر اجزاى آن را از يكديگر جدا كنيم خاصيت آن اجزا از بين نمىرود ، مثل اين كه يك دستگاه چرخ خياطى را واچينيم كه هر جزء آن به همان صورت و فائده و غرض خود باقى است و تباه نمىشود ، و باز دوباره مىتوان آنها را با هم بست و سوار كرد تا همان چرخ خياطى درست شود و به كار افتد . ولى تركيب ارگانيكى اين چنين نيست : هر جزوى كه جدا گردد فاسد مىشود و تباه مىگردد ، و نمىشود آن را واچيد و دوباره بست . اين چنين جسمى حىّ است و علاوه بر تركيب مذكور از طبايع مختلف نيز مركب است مثلا در انسان هم طبيعت خاك است و هم طبيعت آب و هم طبيعت آتش و هم هوا .
خلاصه ، تركيب ارگانيكى را طبايع مختلف و اشكال مختلف و آلات مختلف و افعال مختلف است و مجموع آن را شكلى مخصوص و اثرى مخصوص است . اين مركب ارگانيكى جاندار و زنده است و آن مكانيكى بىجان .
دروس معرفت نفس (فارسى) — صفحة 380
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٣٨٠