مىسنجند ، ميزان آنهاست . و همچنين معيارهاى ديگر بيشمار كه ارباب حرف و صنايع آنها را در يكيك عمل حرفه و صنعت خود به كار مىبرند ميزان آنهاست . و اگر انسانى را كه در آداب انسانى فرد نمونه و سمبل است كه رفتار و كردار ديگران را به دو بسنجيم و او را معيار در صحت و بطلان اعمال و اقوال ديگران قرار بدهيم ، ميزان بناميم باز صحيح است . نقطه گذارى را براى حدود حروف در مشّاقى و تعلم خط ، كه قد الف چند نقطه و دهن نون چند نقطه با هر قلمى كه نوشته مىشود بوده باشد ، ميزان بناميم صحيح است . و ميزانهاى بسيار ديگر .
و همچنين كلمه « چراغ » ، كه به لغت عربى « سراج » مىگويند : از آن چراغى كه نفت و فتيله دارد تا اين چراغ برق ، با همه اقسام و انواع گوناگون ، چراغاند . ملاى رومى ، در مثنوى ، آفتاب را چراغ ناميده است :
اين چراغ شمس كو روشن بوَد * نز فتيله پنبه و روغن بوَد
چراغ هر چيزى است كه آدمى با نور آن از وحشت تاريكى رهايى مىيابد و راه را از چاه تميز دهد . بنابراين آفتاب و ماه چراغاند ، و انسانى كه ديگران از نور دانش و بينش و حسن رأى و تدبير او حق و باطل را تميز مىدهند چراغ است . « 1 » و خود علم چراغ است .
و همچنين آسمان و زمين ، اگر روح انسان را آسمان و تن او را زمين بناميم ، صحيح است ؛ و عالم ماوراى طبيعت آسمان است و جهان طبيعت زمين . ملاى رومى آسمان را مرد و زمين را زن ناميده است ، البته صحيح است :
آسمان مرد و زمين زن در خرَد * هر چه آن انداخت اين مىپرورد
هامش
( 1 ) . چنان كه در قرآن كريم ، رسول الله - صلى الله عليه و آله و سلم - چراغ ناميده شده است :يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً وَ داعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِيراً( احزاب / 33 : 47 ) چراغ را به عربى « سراج » گويند ، و شمس در قرآن « سراج » ناميده شده است :وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً( نوح / 71 : 17 ) . در اطلاق « سراج » بر رسول الله عليه السّلام و شمس ، مطلبى رياضى و طبيعى است كه در دروس آتيه عنوان مىكنيم .