منقول طولى دارد ؛ يكى از مؤلفات او نفائس الفنون است كه متضمن يكصد و شصت علم است و در هر فن چون مرد يك فنّ ، استادانه سخن گفت .
خواجه نصير الدين طوسى به حق بزرگترين فيلسوف جهان و دانشمندترين مردم عصر خود بود . در علوم عديده كتابهاى بسيار فكرى و سنگين نوشته است . در علم طب بدون گزاف يگانهء روزگارش بود . شرح علامه قطب شيرازى بر قانون شيخ رئيس ابو على سينا در حقيقت تقرير افادات خواجه است كه قطب در محضر وى كسب كرده است چنان كه شرح قطب بر حكمت اشراق شيخ اشراق سهروردى نيز تقرير درس خواجه بر حكمت اشراق است . در رياضيات ، كتب رياضى از مبادى و متوسطات و نهائيات از تحرير اصول ( اقليدس ) گرفته تا تحرير اكر ( مانالاؤس ) و تا تحرير مجسطى ( بطلميوس ) از كارهاى علمى آن مرد فرد است . در نجوم ، بناى رصدخانهء مراغه و زيج ايلخانى از آثار فكر بكر اوست . بزرگان نامدارى چون نظام الدين نيشابورى و مير سيد شريف و علامه خفرى و فاضل بيرجندى و غيرهم از مفاخر جهان دانش بر تحرير مجسطى و تذكرهء در هيئت و بيست باب در اسطرلاب كه از متون كتب علمى آن بزرگوار است ، شرح نوشتهاند .
در فقه رسالهاى در ارث نوشته است كه صاحب جواهر در ارث جواهر از آن نام مىبرد و نقل قول مىكند . در معدنشناسى و جواهرشناسى تنسوخ نامهء ايلخانى به فارسى نوشته است كه حاجى خليفه در كشف الظنون در اين موضوع گويد كه پر ارزشتر از همه كتاب الجماهر فى الجواهر ابوريحان به تازى و رسالهء تنسوخ نامهء ايلخانى به فارسى است . تنسوخ در لغت هر چيز را گويند كه بسيار نادر و كمياب و بى مثل و مانند در نهايت نفاست باشد و كتاب مذكور در موضوع خود اين چنين است .
در علم كلام كتابى به نام تجريد الاعتقاد نوشته است كه در حدود يكصد شرح و حواشى تاكنون بر او نوشته شد و ملا على قوشچى كه در فنون علم از اعاظم است يكى از شرّاج كتاب مذكور است ، از او معروف است كه گفت اگر شرح علامهء حلّى بر آن كتاب نمىبود براى ما مبهم بود .
دروس معرفت نفس (فارسى) — صفحة 281
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٢٨١