كنيم كه سفرى از عالم طبيعت به ماوراى آن كردهايم و چشم به سوى عالم ديگر گشودهايم و به راستى :
اين هنوز اول آذار جهان افروزست * باش تا خيمه زند دولت نيسان و ايار « 1 »
درس هفتادم
آغاز اين درس را دنبالهء دليل مذكور در درس شصت و هفتم قرار مىدهيم و به عنوان تذنيب و تبصره در پيرامون حجت افلاطون مىگوييم كه آن جناب گفت :
برخى از آن صورت خيال در بدن ما و برخى از آن در هواى محيط به بدن ما منطبع نيست - تا آخر .
چنين در خاطر دارم كه بعد هوا به محاسبت قدّما حدود هفده فرسنگ و به حساب متأخرين بيست و يك فرسنگ است . و در قواعد رياضى نجومى زمين پس از كرهء خورشيد نسبت محسوس و اختلاف منظر ندارد و كمكم نسبت او با كرات بالا چون نقطهاى مىگردد ؛ بلكه در بعدهاى بيشتر به قدر نقطهاى نيز به حساب نمىآيد ، چنان كه ما بسيارى از كرات را با اين كه چندين برابر زميناند با چشم غير مسلح نمىبينيم بلكه با چشم مسلح نيز نمىتوان ديد .
اختلاف منظر زاويهاى است كه از تقاطع دو خط مستقيم حاصل مىشود كه يكى از مركز زمين و ديگر از منظر ابصار ناظر خارج مىشود و به مركز كوكب يا نقطهء مفروضى مىگذرند . اين زاويه در كرهء قمر تا حدود يك درجه و چهل و پنج دقيقهء فلكى مىرسد كه بزرگترين زاويهء اختلاف منظر است ، و در شمس به سه دقيقهء فلكى مىرسد و پس از شمس آن دو خط مذكور يكى مىشوند كه گوئى از يك نقطه خارج مىگردند . فرض بفرماييد دائرهء بيرونى را مدار كوكب ، و درونى را تسطيح كرهء
هامش
( 1 ) . شعر از شيخ اجل سعدى است ؛ آذار و نيسان و ايار سه ماه بهارند از ماههاى رومى ، و آذار به اشباع فتحه آذر براى ضرورت شعر است و نسخههاى كليات سعدى كه به جاى آذار ، آثار آوردهاند تصحيف است .