در موطن قوهء خيال نشان مىدهد چنان كه يك قسم از افعال ديگرش را در موطن قوهء عاقله ارايه مىدهد و قسم ديگر را در باصره و قسم ديگر را در سامعه و همچنين .
ارسيها « 1 » را ديدهايد كه چگونه متشكل از شيشهها به اشكال و الوان گوناگون است كه وقتى كه خورشيد بدانها تابيد در صحن خانه نورها به رنگها و شكلهاى جور واجور منعكس مىشود و مىدانيم يك خورشيد در آنها تابيده است و تعدد نورهاى رنگارنگ به اشكال بسيار از ناحيهء شيشههاست نه از جانب خورشيد ؛ مثل نفس با تعدد آثارش در سراى بدن مثل خورشيد و شيشههاى ارسى است .
از درس بيست و ششم تا بيست و نهم در اين مطلب نيز بحث كردهايم و در درس سىام اصل بيست و نهم داشتهايم كه نفس ناطقه بسان درختى است كه جميع قواى او شاخههاى اويند و اين شعر فلسفى را از حكيم ملا هادى سبزوارى نقل كردهايم :
النفس فى وحدته كل القوى * و فعلها فى فعله قد انطوى
شيخ الرئيس در فصل ششم نمط سوم اشارات در اين خصوص گويد : اين جوهر در تو يكى است و در نزد تحقيق ، او تويى و مر او را فروع و قوايى است در اعضاى تو پراكنده پس چون با يكى از اعصايت چيزى را احساس يا تخيّل يا ميل يا غضب كردى علاقهاى كه بين او و بين اين فروع است هيئاتى ( يعنى كيفيت و صفتى ) در تو القا مىكند . حتى اين كه به تكرار آن افعال ، اذعان و اعتقادى بلكه عادت و خلقى در نفس چون تمكّن ملكات متمكن مىگردد ( يعنى نفس از بدن متأثّر مىشود ) چنان كه به عكس ، بدن از نفس نيز متأثر مىگردد چنان كه بسيار پيش مىآيد كه هيأت و صفت عقلى بر اثر همان علاقه بين نفس و بدن اثرى از آن هيأت به فروع مذكور منتقل
هامش
( 1 ) . ارسى به ضمّ اوّل و دوّم ، يك نوع پنجره است كه در آن شيشههاى رنگارنگ به اشكال مختلف به كار برده شده است .