درس پنجاه و يكم
كجا رفتى بيا اى از نظر دور * كه ما را سوخت اندوه جدايى
( وحشى )
امروز اوّل ماه مبارك رمضان 1398 ه ق برابر با 15 مرداد 1357 ه ش است كه باز توفيق تشكيل جلسه درس بحث و حلقه انس و ذكر يافتهايم . از دروس گذشته نتيجه گرفتهايم كه تاكنون سه قسم موجود واقعى حقيقى يافتهايم : يكى ماده محض كه جسم و جسمانى از آن تركيب شده است . و ديگر صور علميه عقليه كه مجرد و مطلق و عارى از ماده و احكام ماده است . و ديگر صور خياليه كه مقيد به مقدار و شكل است و مانند صور عقليه ، مجرد مطلق نيست ؛ ولى چون به فعليت رسيده است قوه در آن راه ندارد . پس صور خياليه برخى از احكام ماده را از قبيل مقدار و شكل ، داراست و از بعضى از احكام ماده از قبيل حركت و قوه مبرّاست و به عبارت اخرى صورت خيالى نه مانند صورت عقلى مجرد مطلق است و نه چون جسم و جسمانى مادّى صرف ، بلكه او را تجرد برزخى است و هر چيزى كه متوسط طولى بين دو چيز ديگر باشد آن را برزخ بين آن دو چيز گويند كه از جهتى مغاير با هر يك از آن دو و از جهتى مشابه با هر يك از آن دو است و به عبارت ديگر هر چه برزخ بين دو چيز است حدّ فاصل بين آن دو و غير آن دو است و او را دو جهت است كه با هر يك از آن دو جهت مناسب با عالم آن جهت است ؛ و نيز برزخ بر حدّ فاصل بين دو چيز اطلاق مىشود ، خواه در طول هم باشند يا نباشند .