پيش آمد تنها با سلاح منطق و دليل نبرد كنيم تا كاروانى را كه طالب حق و حقيقتاند به سر منزل مقصود برسانيم . بسيار مفتخرم كه بتوانيم انسانهايى را به راه تعالى و تكاملشان راهنمايى كنم . سقراط مىگفت : من مانند مادرم فن مامايى دارم . او كودكان را در زادن مدد مىكرد و من نفوس را يارى مىكنم كه زاده شوند يعنى به خود آيند و راه كسب و معرفت را بيابند . « 1 »
درس چهل و نهم
صورت كليهء علميه را در كتب فلسفه صورت معقوله و عقليه و معقول گويند و دارندهء آن را عاقل و عقل ، و قوهء عاقله و فعل عاقل را كه ادراك صورت معقوله است تعقل مىگويند . پس صورت علميهء كليه يعنى همان معقول و عالم بدان يعنى عاقل ، و عقل و ادراك صورت كليهء علميه يعنى تعقل .
شايد در ميان موجودات مشهود ما ، تعقل فقط فعل انسان باشد . ممكن است در دروس آتيه فحص و بحث در اين موضوع نيز پيش بيايد و دليل ، ما را به حكم قطعى بكشاند . در برهان دوم محط نظر صورت عقليه بود كه معانى و مفاهيمى به طور مطلق و كلّى و بسيط ادراك مىشود و معلوم شد كه اين حقايق كليهء بسيطه با قيد اطلاق و كلّيّت ، ظرف تقرر و ثبوت آنها فقط و فقط موجودى است كه از ماده و احكام ماده برى است ؛ و به عبارت كوتاه وراى ماده و طبيعت است . فلاسفه از چنين موجودى تعبير به مجرّد مىكنند يعنى موجود عارى و برهنه از ماده و اوصاف و احوال آن ؛ و به عبارت ديگر مجرد و مفارق از جز خودش .
و از برهان مذكور نتيجه مىگيريم كه معانى كليه و صور عقليه با قيد اطلاق و كلّيّت در خارج از وعاء تحقق آنها كه عقل است در هيچ جاى جهان مادى نمىتواند ثبوت و وجود داشته باشد ، زيرا آنچه در خارج وجود دارد همه اشخاص جزئى مادى آن
هامش
( 1 ) . سير حكمت در اروپا ، ج 1 ، ص 14 .