جايگزين نيست . ياخته واژهء فارسى است كه به فرانسه سلول « 1 » گويند و آن را موجود زنده و حساس و متحرك و عنصر اصلى مواد زنده مىدانند كه بدن كليهء موجودات زنده از نباتات و حيوانات از اجتماع سلولهاى بىشمار تشكيل شدهاند ؛ و چون بسيار ريزند با چشم ديده نمىشوند . اين ياختهها هر اندازه ريز باشند باز قابل انقساماند و لو به انقسام وهمى . چنان كه قابل اشارهء حسيّهاند و همچنين ديگر احكام و اوصاف ماده بر آنها صادق است و دانستى كه صورت كليهء علميه حقيقتى است كه اباى از احكام ماده دارند و هيچ يك آنها بر او صادق نيست .
آرى دستگاه مغز آلت و ابزار ادراك علوم و كسب معارف است هم چنان كه گوش آلت شنيدن ، و چشم آلت ديدن ، و ديگر اعضا هر يك آلت و ابزار كارىاند . هم چنان كه دستگاه چشم به حسن تركيب و اعتدالش باشد آدمى بهتر مىبيند ، دستگاه مغز نيز هر چه تركيب آن بهتر و اعتدالش بيشتر و مجهّزتر بوده باشد كار علمى آدمى بهتر خواهد بود . در حظّ ولذّ « 2 » آورده است كه : گويند مقياس در عقول انسانيّه ميزان دماغى است كه در كاسهء سر هر فردى است . پس هر دماغى كه وزن او بيشتر است ، صاحب آن عقل او بيشتر است و وزن متوسط دماغ در نوع انسان 286 مثقال است ، و در مرد اعلى مرتبه آن 310 مثقال و در زن 270 مثقال و در دماغ نيز هزال و سمن و جوانى و پيرى عارض مىشود ، مثل بدن ، و هر كس دماغ او از 215 مثقال كمتر باشد . در جرگهء ابلهان بايد محسوب شود . ( ص 20 خط ولذ )
در هر مطلبى برهان مقتدا و متّبع است نه قول اين و آن ؛ و گرنه اقوال و آرا بسيار بلكه بىنهايت است ؛ به خصوص در اين عصر كه شهوت تأليف و تصنيف در كلّهها عجيب جوش مىزند گويا حكيم عظيم الشأن ناصر خسرو علوى دربارهء اينان گفته است :
هر كسى چيزى همى گويد ز تيره رأى خويش * تا گمان آيدت كو قسطاى بن لوقاستى
هامش
( 1 ) .Cellule( 2 ) . نام كتابى است از تأليفات دانشمند گرانمايه ملا محمد حسين نايينى .